BAHAGI 2

At wala siyang kaalam-alam na ang tunay kong mukha ay mas bata nang halos tatlumpung taon kaysa sa babaeng nasa mga litrato!

Nang gabing iyon, halos maubos ko ang isang buong kaldero ng mami sa kakaisip kung paano ko haharapin si Miguel.

Umamin na kaya ako?

O sabihin kong si Aling Nena ang nanay ko at nagkamali lang ako ng naipadalang litrato?

Hindi. Tatlong taon kong pinanindigan ang kalokohang iyon. Kapag sinabi kong aksidente, baka mas lalo lang siyang magalit.

“Anak, bakit parang may problema ka?”

Napalingon ako. Nakatayo sa pintuan ng tindahan si Aling Nena, may dalang isang supot ng kamote.

Tinitigan ko siya.

Ang baba niya. Ang mga roller sa buhok niya. Ang mabulaklak niyang duster na tatlong taon nang hindi yata napapalitan.

“Aling Nena, may itatanong po ako.”

“Ano?”

“Kung may lalaking umibig sa inyo dahil sa litrato ninyo, tapos pagdating niya, ibang babae ang sumalubong, magagalit po kaya siya?”

Napakunot ang noo niya.

“Anong klaseng tanong ‘yan? May asawa na ako!”

Hindi ko napigilang matawa.

Pero nang ipakita ko sa kanya ang mga lumang mensahe namin ni Miguel, muntik na niya akong hampasin ng kamoteng hawak niya.

“ABA! GINAMIT MO PALA AKONG PANG-AKIT NG LALAKI!”

“Aling Nena, hinaan n’yo po!”

“At tatlong taon?! Aba, mas matagal pa kayong magkasintahan kaysa sa panliligaw sa akin ng yumao kong asawa!”

Kinailangan ko siyang bigyan ng libreng mami at dalawang order ng siomai bago siya tuluyang kumalma.

Bago umalis, may sinabi siya.

“Sofia, huwag mong lokohin ang lalaking ‘yan nang harapan. Kung totoong mahal ka niya, tatanggapin ka niya. Kung hindi, aba, mas marami pang lalaki sa palengke!”

Madaling sabihin.

Siya kasi, hindi ang haharap sa isang lalaking tatlong taon nang naniniwalang ang girlfriend niya ay isang ale na may roller sa buhok.

Kinabukasan, nagpunta ako sa isang salon sa Session Road.

Nagpaayos ako ng buhok, nagpa-manicure, at bumili ng puting bestidang halos katumbas ng tatlong araw na kita ng tindahan ko.

Hindi ako nagpaganda para magkunwaring ibang tao.

Gusto ko lang na sa unang pagkakataong makita niya ako, maipakita ko kung sino talaga si Sofia Mendoza.

May kaunting yabang din, siyempre.

Gusto kong makita ang mukha niya kapag nalaman niyang mas bata at mas maganda ako kaysa sa inaasahan niya.

Hindi ko alam na ako pala ang mas magugulat.

Alas-singko pa lang ng umaga, gising na ako.

Tatlong beses kong inayos ang buhok ko. Dalawang beses kong pinalitan ang lipstick. Muntik ko pang makalimutang patayin ang kalan dahil sa sobrang kaba.

Alas-otso y medya, nakatayo na ako sa Victory Liner Terminal.

May hawak akong isang bouquet ng puting lily.

Nagpadala si Miguel ng mensahe.

“Nandiyan ka na?”

“Oo. Nakaputing dress ako. May dala akong bulaklak.”

“Okay. Huwag kang tatakbo kapag nakita mo ako.”

Napangiti ako.

“Bakit? Pangit ka ba?”

“Hindi naman. Medyo malaki lang ako.”

Akala ko nagbibiro siya.

Pero nang dumating ang bus at nagsimulang bumaba ang mga pasahero, agad kong nakita ang isang lalaking imposibleng hindi mapansin.

Matangkad. Malapad ang balikat. Nakaitim na T-shirt at camouflage na pantalon. May malaking backpack na nakasabit sa isang balikat.

Maitim ang balat niya, halatang madalas mabilad sa araw.

At ang mukha…

Sandali.

Bakit parang artista ang lalaking ito?

Tumingin siya sa cellphone niya bago inilibot ang paningin sa terminal.

Nang makita niya ako, huminto siya.

Tinitigan niya ako mula ulo hanggang paa.

Napahigpit ang hawak ko sa bouquet.

Lumapit siya.

“Sofia?”

Tumango ako.

“Ako nga.”

Ilang segundo niya akong pinagmasdan.

Pagkatapos, seryoso siyang nagtanong.

“Nagpa-plastic surgery ka ba?”

Natigilan ako.

“Ano?”

“Mas maganda ka pa noong dati.”

Parang may sumabog sa loob ng ulo ko.

Dati?!

ANG DATI AY SI ALING NENA!

Hindi ko alam kung matatawa ako, maiiyak, o ihahampas sa kanya ang bouquet.

“Miguel, ang totoo kasi—”

Hindi ko natapos ang sasabihin ko.

Biglang umalingawngaw ang malalakas na busina sa likuran namin.

Tatlong malalaking truck ng militar ang huminto sa gilid ng terminal.

Bumukas ang mga pinto.

Sunod-sunod na bumaba ang mga sundalong nakauniporme.

May isang lalaking kalbo na halos patakbong lumapit sa amin.

Tumayo siya nang tuwid.

Sumaludo.

“MAGANDANG UMAGA, MA’AM!”

Pagkatapos, sabay-sabay na sumaludo ang iba pang sundalo.

“MAGANDANG UMAGA, MA’AM!”

Halos mabitawan ko ang mga bulaklak.

Napalingon ako kay Miguel.

Siya naman, nakapikit at parang sumasakit ang ulo.

“Sabi ko sa inyo, huwag kayong pupunta rito!”

Ngumisi ang kalbong sundalo.

“Sir, gusto lang po naming makita ang girlfriend ninyo!”

Girlfriend?

Ako?

Bakit kailangan pang magdala ng tatlong truck para makita ang girlfriend niya?

At bakit parang ako ang pinakabagong atraksyon sa Baguio City?

“Miguel…”

“Oo?”

“Ano ba talaga ang trabaho mo?”

Tumingin siya sa mga sundalo bago bumuntong-hininga.

“Sa Special Forces ako.”

“Ordinaryong sundalo?”

“Hindi naman.”

“Anong ranggo mo?”

“Lieutenant Colonel.”

Napalunok ako.

“At ano ang ginagawa mo?”

“Battalion commander.”

Wala akong naisagot.

Ang lalaking tatlong taon kong inakalang nagtatanim ng repolyo sa bundok ay isang mataas na opisyal ng militar!

“Pero sabi mo magsasaka ka!”

“Nagtatanim naman talaga ako.”

“NG ANO?!”

“Talong. Kamatis. Minsan pechay.”

Napahawak ako sa noo.

Gusto kong umuwi.

Hindi dahil ayaw ko sa kanya.

Kundi dahil pakiramdam ko, kailangan ko munang maupo at uminom ng tatlong basong malamig na tubig bago ko maintindihan ang nangyayari.

Samantala, ang mga sundalo ay tila tuwang-tuwa sa kaguluhan.

“Sir, ang ganda pala talaga ni Ma’am!”

“Sir, hindi na po ba kayo babalik sa kampo?”

“Sir, kailan po ang kasal?”

Lalo akong namula.

“ANONG KASAL?!”

Tumawa ang lahat.

Maliban kay Miguel.

“Dismissed. Bumalik na kayo sa kampo.”

“Yes, sir!”

Nagsialisan sila, pero hindi bago kumuha ng litrato ang kalbong sundalo habang nakatalikod ang kanilang commander.

Napansin ko iyon.

Napansin din ni Miguel.

“Sergeant Ramos!”

Napatakbo ang sundalo pabalik sa truck.

Hindi ko napigilang matawa.

Sa unang pagkakataon mula nang magkita kami, ngumiti rin si Miguel.

At doon ko napansin ang isang bagay.

May maliit siyang peklat sa gilid ng kaliwang kilay.

Parehong-pareho sa malabong litrato na ipinadala niya sa akin dalawang taon na ang nakalilipas.

Siya nga.

Ang lalaking nakakausap ko tuwing madaling araw.

Ang lalaking nakikinig sa mga reklamo ko tungkol sa presyo ng sibuyas.

Ang lalaking minsang nagpadala ng sampung kilong kamote dahil sinabi kong pagod na akong kumain ng kanin.

Nakatayo na siya ngayon sa harapan ko.

At hindi ko alam kung paano ko sisimulan ang pag-amin.

“Tara. Gutom na ako.”

Kinuha niya ang backpack niya.

“Nasaan ang tindahan mo?”

“Malapit lang. Pero Miguel, may kailangan akong sabihin.”

“Alam ko.”

Napahinto ako.

“Alam mo ang alin?”

Tiningnan niya ako.

“Na hindi ikaw ang babaeng nasa mga litrato.”

Parang tumigil ang mundo.

“HA?!”

“Si Aling Nena ‘yon, hindi ba?”

Napatakip ako sa bibig.

“Paano mo nalaman?!”

“Kita ka sa salamin sa likuran niya noong unang litrato.”

Nanlaki ang mga mata ko.

“Anong salamin?!”

“‘Yung salamin sa estante ninyo. Nakasimangot ka pa habang kumukuha ng litrato.”

Gusto kong magpalamon sa lupa.

“At noong nagpadala ka ng video ng tindahan, nakita rin kita.”

“Pero bakit hindi mo sinabi?!”

Huminto siya sa paglalakad.

May kakaibang ngiti sa mukha niya.

“Kasi gusto kong malaman kung hanggang kailan mo kayang panindigan na ikaw si Aling Nena.”

Napanganga ako.

“TATLONG TAON MO AKONG PINAGTRIPAN?!”

“Ikaw ang naunang nangloko.”

Hindi ako nakasagot.

May punto siya.

Nakakainis.

Mas nakakainis dahil nakangiti siya habang sinasabi iyon.

“At saka,” dagdag niya, “hindi naman ako umibig sa litrato.”

Bigla akong natahimik.

“Umibig ako sa babaeng nagagalit kapag hindi ko inuubos ang pagkain ko. Sa babaeng nagpapadala ng instant noodles kapag sinasabi kong wala akong gana. Sa babaeng tinatawagan ako kahit madaling araw dahil may ipis sa kusina niya.”

Napayuko ako.

“Malaking ipis kasi ‘yon.”

“Alam ko. Halos dalawampung minuto mong kinakausap.”

Napatawa ako.

Pero bago pa ako makasagot, tumunog ang cellphone niya.

Nagbago ang mukha niya nang makita ang pangalan ng tumatawag.

“Excuse me.”

Lumayo siya nang ilang hakbang.

Hindi ko sinasadyang marinig ang pag-uusap nila.

“Yes, General.”

Nawala ang ngiti niya.

“Opo. Naiintindihan ko.”

Sandaling katahimikan.

“Ngayon din po?”

Napatitig ako sa kanya.

Pagkababa niya ng tawag, lumapit siya sa akin.

“Sofia, may problema.”

Nanlamig ang mga kamay ko.

“Kailangan mo bang bumalik sa kampo?”

Tumango siya.

“May emergency briefing. Hindi ko alam kung gaano katagal.”

Hindi ako nakapagsalita.

Tatlong taon akong naghintay.

At ngayong kaharap ko na siya, aalis na naman?

Tiningnan niya ang bouquet sa kamay ko.

“Bakit lily ang binili mo?”

“Maganda kasi.”

“Allergic ako sa lily.”

Napatingin ako sa mga bulaklak.

“AY, TALAGA?!”

Tumawa siya.

“Oo. Pero salamat.”

Hindi niya hinawakan ang bouquet. Sa halip, inilabas niya ang cellphone at kinuhanan ako ng litrato habang hawak iyon.

“Ano ‘yan?”

“Unang litrato natin.”

“Magkasama ba tayo riyan?”

“Hindi. Pero ikaw ang kumuha ng atensyon ko.”

Bago pa ako makapag-isip ng isasagot, may humintong isang itim na sasakyan sa tabi namin.

Bumukas ang pinto.

“Sir, handa na po.”

Tumingin sa akin si Miguel.

“Pwede ba kitang tawagan mamaya?”

Gusto kong sabihin na hindi.

Gusto kong magtampo.

Pero nakita ko ang pag-aalala sa mukha niya.

“Sige. Basta huwag kang mawawala nang isang buwan.”

Tumango siya.

“Pangako.”

Umalis ang sasakyan.

Naiwan akong nakatayo sa terminal, nakasuot ng pinakamahal kong bestida, may hawak na bouquet na hindi pala niya puwedeng amuyin.

At saka ko napansin.

Hindi man lang niya ako nahalikan sa pisngi!

Pagdating ko sa tindahan, nadatnan kong naghihintay si Aling Nena.

“O, kumusta? Nagustuhan ka ba?”

Ibinagsak ko ang bag ko sa mesa.

“Aling Nena, may boyfriend po pala kayong lieutenant colonel!”

“Ano?!”

“Alam niya pong kayo ang nasa litrato!”

Napatigil siya sa pagnguya ng kamote.

Pagkatapos ay humagalpak ng tawa.

Halos sampung minuto siyang hindi tumigil.

“Aba, Sofia! Kung alam ko lang, ako na sana ang nakipagkita!”

“Aling Nena!”

“Biro lang! May apo na akong kasing-edad mo!”

Kinagabihan, alas-onse na nang tumawag si Miguel.

Nasa kusina ako, naghuhugas ng mga kaldero.

“Hello?”

“Galit ka pa?”

“Hindi.”

“Talaga?”

“Medyo.”

“Anong kailangan kong gawin?”

Nag-isip ako.

“Sabihin mo muna kung bakit mo sinabi na mas maganda ako noon.”

Tumawa siya.

“Para makita ko kung gaano ka kabilis magalit.”

“Miguel!”

“Okay. Sorry.”

May narinig akong mahinang ingay sa likuran niya.

Parang maraming taong nag-uusap.

“Nasaan ka?”

“Sa kampo.”

“Kumain ka na?”

“Hindi pa.”

Napabuntong-hininga ako.

“Alam mo, kung hindi ka lang malayo, dadalhan talaga kita ng mami.”

Bigla siyang natahimik.

“Mamaya, pwede?”

Napakunot ang noo ko.

“Anong mamaya?”

“Pwede mo ba akong dalhan ng mami?”

“Miguel, alas-onse na ng gabi!”

“Alam ko.”

“At nasa kampo ka!”

“Alam ko rin.”

“MALAYO ‘YON!”

Tumawa siya.

“Sige. Sa susunod na lang.”

Pero may kung anong bumagabag sa akin pagkababa ng tawag.

Tatlong taon siyang nagpapadala sa akin ng pulot-pukyutan, gulay, at kung anu-anong pagkain mula sa bundok.

Ako naman, puro reklamo ang ipinapadala.

At ngayong nagkita na kami, hindi ko man lang siya napakain.

Kinabukasan, alas-singko pa lang, nagluto na ako ng isang malaking kaldero ng mami.

Hindi ko alam kung ano ang pumasok sa isip ko.

Pero bandang alas-siyete, tumawag ako sa numerong ibinigay niya para sa mga emergency.

“Hello, Sergeant Ramos po.”

“Sergeant, si Sofia po ito.”

“MA’AM!”

Napailayo ako sa cellphone.

“Huwag kayong sumigaw!”

“Sorry po, Ma’am!”

“May itatanong lang sana ako. Puwede bang magpadala ng pagkain sa kampo ninyo?”

Sandaling natahimik ang kabilang linya.

Pagkatapos ay may narinig akong malakas na tawanan.

“Ma’am, para po ba kay Sir Miguel?”

“Opo.”

“Ay, sandali lang po!”

May mga nag-uusap sa likuran niya.

Narinig ko pa ang isang sundalong sumigaw.

“HOY! MAGPAPADALA NG PAGKAIN SI MA’AM!”

Napapikit ako.

Bakit ba lahat ng sundalo sa unit na iyon ay parang walang ibang pinagkakaabalahan kundi ang buhay pag-ibig ng commander nila?

Dalawang araw pagkatapos ng aming pagkikita, nakarating ang pagkain sa kampo.

Hindi ako mismo ang nagdala. May kakilala si Sergeant Ramos na bumibiyahe mula Baguio, kaya ipinakisabay ko ang dalawang malalaking lalagyan ng mami, ilang supot ng pandesal, at isang maliit na kahon ng homemade cookies.

May kasama ring sulat.

“Miguel, kumain ka sa tamang oras. Hindi porke commander ka, puwede mo nang utusan ang tiyan mong huwag magutom.”

Wala akong nilagay na pangalan.

Alam ko namang malalaman niyang ako iyon.

Bandang tanghali, may dumating na video sa cellphone ko.

Nasa isang mahabang mesa si Miguel, napapaligiran ng mga sundalo.

Hawak niya ang sulat ko.

“Sir, basahin n’yo po nang malakas!”

“Ramos, gusto mo bang maglinis ng buong barracks?”

“Sir, para po sa morale ng tropa!”

Nagtawanan ang lahat.

Pagkatapos, tumingin si Miguel sa camera.

“Sofia, salamat sa pagkain.”

May sumigaw sa likuran niya.

“MA’AM, MASARAP PO ANG MAMI!”

Isa pang sundalo ang sumingit.

“MA’AM, KAILAN PO KAYO BIBISITA?”

Napatakip ako sa mukha ko.

Nakakahiya!

Pero hindi ko mapigilang panoorin nang paulit-ulit ang video.

Sa huling ilang segundo, habang abala ang lahat sa pagkain, narinig kong mahinang sinabi ni Miguel:

“Miss na kita.”

Dalawang araw pa lang kaming nagkikita.

Bakit parang gusto ko na siyang makita ulit?

Pagkaraan ng isang linggo, nagsimulang maging kakaiba ang mga nangyayari sa tindahan ko.

Una, may tatlong lalaking pumasok at umorder ng mami.

Malalaki ang katawan. Maikli ang buhok. Pare-parehong nakasuot ng itim na T-shirt.

Nang bayaran nila ang pagkain, napansin kong may maliit na patch ng militar sa bag ng isa.

“Kuya, sundalo po ba kayo?”

Nagkatinginan sila.

“Hindi po, Ma’am.”

“Talaga?”

“Opo. Mahilig lang po kami sa exercise.”

Tumango ako.

Pero nang palabas na sila, narinig kong sinabi ng isa:

“Pare, huwag mong kalimutang i-report kay Sir na masarap ‘yung sabaw.”

Napahinto ako.

Kinabukasan, may dalawa na namang lalaking dumating.

Sa sumunod na araw, apat.

Lahat sila ay mahilig sa mami.

Lahat sila ay maikli ang buhok.

At lahat sila ay parang takot na takot kapag tinatanong ko kung kilala nila si Miguel.

Sa ikalimang araw, hindi ko na napigilan.

Tinawagan ko siya.

“MIGUEL!”

“Bakit?”

“Bakit parang ginawa mong military headquarters ang tindahan ko?!”

Tahimik siya sandali.

Pagkatapos ay tumawa.

“Hindi ko sila inutusan.”

“Sinungaling!”

“Talaga. Sila ang may gusto.”

“At bakit lahat sila tumatawag sa akin ng Ma’am?”

“Respeto.”

“Miguel!”

“Okay. Kakausapin ko sila.”

Akala ko roon na matatapos ang lahat.

Hindi pala.

Dahil kinabukasan, may dumating na isang babaeng nakauniporme.

Matangkad, maganda, at napakaayos ng buhok.

Umupo siya sa pinakadulong mesa.

“Ikaw si Sofia Mendoza?”

“Opo.”

“Ako si Captain Andrea Villanueva.”

Ngumiti siya.

“Matagal na kitang gustong makilala.”

May kung anong kumirot sa dibdib ko.

“Bakit po?”

Dahan-dahan niyang inilapag ang cellphone niya sa mesa.

Sa screen ay isang litrato nila ni Miguel.

Magkatabi sila.

Parehong nakauniporme.

At nakahawak ang kamay niya sa balikat ni Miguel.

“Sampung taon na kaming magkakilala.”

Hindi ko alam kung bakit biglang nawala ang gana kong kumain.

“Ah… ganoon po ba?”

Sinubukan kong ngumiti.

Pero sigurado akong halatang pilit.

Napansin iyon ni Andrea.

Bigla siyang tumawa.

“Naku, huwag kang mag-isip ng kung ano! Pinsan ko si Miguel!”

Halos malaglag ang sandok sa kamay ko.

“HA?!”

“Pinsan ko siya. Anak siya ng kapatid ng nanay ko.”

Napaupo ako.

“Akala ko…”

“Na girlfriend niya ako?”

Hindi ako sumagot.

Lalo siyang natawa.

“Naku, Sofia. Kung alam mo lang kung gaano kami kasawa sa pagmumukha ng isa’t isa noong bata kami!”

Umorder siya ng dalawang mangkok ng mami.

Isa para sa kanya.

Isa para sa akin.

At habang kumakain kami, doon ko nalaman ang mga bagay na hindi kailanman ikinuwento ni Miguel.

Lumaki pala siya sa isang simpleng pamilya sa Nueva Ecija.

Maagang namatay ang kanyang ama. Ang kanyang ina ay isang dating guro sa pampublikong paaralan.

Bata pa lang siya, gusto na niyang maging sundalo.

Hindi dahil mahilig siyang makipag-away.

Kundi dahil noong labing-isang taong gulang siya, nailigtas ng isang grupo ng mga sundalo ang kanilang pamilya nang maipit sila sa isang matinding pagbaha.

“Simula noon, hindi na nagbago ang isip niya,” kuwento ni Andrea.

“Pero bakit hindi niya sinasabi sa akin ang mga bagay na ‘yan?”

“Ganun talaga siya. Mas gusto niyang makinig kaysa magkuwento.”

Napaisip ako.

Totoo nga.

Sa loob ng tatlong taon, halos lahat ng problema ko ay alam niya.

Alam niyang takot akong malugi.

Alam niyang minsang kinailangan kong isanla ang kuwintas ng nanay ko para makabayad ng renta.

Alam niyang may mga gabing umiiyak ako dahil sa pagod.

Pero tungkol sa sarili niya?

Puro bundok.

Puro gulay.

Puro mahina ang signal.

Biglang inilabas ni Andrea ang isang maliit na sobre.

“May ipapabigay pala siya.”

Binuksan ko iyon.

Isang litrato.

Ako.

Nasa tindahan, nakasuot ng lumang apron, magulo ang buhok, at nakangiti habang may hawak na malaking sandok.

Natigilan ako.

“Kailan niya ito kinuha?”

“Noong una kayong nagkita. May isa siyang kasama na dumaan sa tindahan mo habang naghihintay siya sa terminal.”

Sa likod ng litrato, may sulat-kamay.

“Hindi mo kailangang mag-ayos nang isang oras para magustuhan kita. Pero kung gusto mong mag-ayos, maghihintay ako kahit dalawang oras.”

Napangiti ako.

“Ang corny naman nito.”

Tumango si Andrea.

“Sobra. Hindi mo pa naririnig ang mga love song na kinakanta niya kapag lasing sa karaoke.”

Napatawa ako.

Pero may napansin akong kakaiba.

Sa ibabang bahagi ng litrato, may isa pang nakasulat.

“Pagbalik ko, may mahalaga akong itatanong.”

Hindi ko alam kung bakit biglang bumilis ang tibok ng puso ko.

May mahalagang itatanong?

Ano kaya iyon?

Kasal?

Hindi naman siguro.

Isang beses pa lang kaming nagkikita nang personal!

Pero sa loob ng tatlong taon, ilang beses na naming napag-usapan ang tungkol sa pamilya.

Minsan, tinanong niya kung gusto kong magkaroon ng anak.

Sinabi kong oo, pero gusto ko munang mapalago ang tindahan.

Tinanong niya kung saan ko gustong tumira.

Sabi ko, kahit saan, basta may malapit na palengke at hindi sobrang mahal ang sibuyas.

Natawa siya noon.

Ngayon, habang hawak ko ang litrato, hindi ko maiwasang mag-isip.

Baka naman…

Hindi.

Sofia, tigilan mo ‘yan.

Kinagabihan, tumawag siya.

“Kumusta ang tindahan?”

“Maayos naman.”

“Dumating si Andrea?”

“Oo.”

“Anong sinabi niya?”

“Na napakapangit mong kumanta.”

Narinig kong tumawa siya.

“Sinungaling.”

“At mahilig ka raw matulog nang nakabukas ang bibig.”

“Sofia!”

“Ano?”

“Pinsan ko talaga ang nagsabi niyan?”

“Hindi. Dinagdagan ko lang.”

Matagal kaming nagtawanan.

Pagkatapos, bigla siyang tumahimik.

“Sofia.”

“Hmm?”

“May itatanong sana ako.”

Napaupo ako nang tuwid.

“Ano?”

“Kapag natapos ang bakasyon ko, at kailangan kong bumalik sa bundok nang ilang buwan… kaya mo ba?”

Nawala ang ngiti ko.

Hindi iyon ang inaasahan kong tanong.

“Anong ibig mong sabihin?”

“May mga pagkakataong hindi ako makakatawag. Minsan, hindi ko rin masasabi kung nasaan ako.”

Tahimik akong nakinig.

“Hindi kita hihilingang maghintay kung hindi mo kaya.”

Napatingin ako sa maliit kong tindahan.

Sa mga upuang ako mismo ang nagpintura.

Sa lumang electric fan na tatlong beses nang nasira.

Sa kalendaryong may bilog sa petsa ng una naming pagkikita.

“Miguel, tatlong taon na kitang hinihintay nang hindi ko alam kung sundalo ka o magsasaka.”

Mahina siyang tumawa.

“Oo nga.”

“Pero may kondisyon ako.”

“Ano?”

“Kapag sinabi mong tatawag ka, tumawag ka. Kung hindi mo kaya, magpadala ka ng mensahe kapag ligtas na. Huwag mo akong hayaang manghula kung galit ka ba o may nangyari sa iyo.”

Hindi siya agad sumagot.

Pagkatapos ay sinabi niya:

“Fair enough.”

“At isa pa.”

“Ano?”

“Huwag mong ipadala ang buong batalyon mo para bumili ng mami!”

Humagalpak siya ng tawa.

Pagkaraan ng tatlong araw, dumating ang isang mensaheng hindi ko inaasahan.

Mula kay Sergeant Ramos.

“Ma’am, may problema po.”

Bigla akong kinabahan.

“Bakit? Ano pong nangyari?”

“Hindi po namin makontak si Sir Miguel.”

Nanlamig ang mga daliri ko.

“Ano pong ibig sabihin?”

“May field exercise po sila. Hindi po namin alam kung kailan matatapos.”

Napapikit ako.

“Sergeant, huwag n’yo naman akong takutin!”

“Sorry po, Ma’am. Ang totoo po, may kailangan sana kaming tulong.”

“Ano?”

“May birthday po si Sir sa Linggo.”

Natigilan ako.

“Birthday?”

“Opo.”

“At bakit hindi niya sinabi sa akin?!”

“Kasi po, ayaw niyang ipinagdiriwang.”

Napatayo ako.

“Anong gusto ninyong gawin?”

Tahimik si Ramos sandali.

Pagkatapos ay bumulong na parang may lihim na operasyon.

“Ma’am, kaya n’yo po bang gumawa ng mami para sa apatnapung tao?”

Napasigaw ako.

“APATNAPU?!”

“Thirty-eight lang po talaga kami. Pero baka gusto n’yo rin pong kumain.”

Hindi ko alam kung matatawa ako o maiinis.

Pero noong Linggo ng umaga, alas-kuwatro pa lang, nasa kusina na ako.

Kasama ko si Aling Nena at dalawa kong empleyado.

May malalaking kaldero ng sabaw, mga tray ng siomai, pandesal, at isang simpleng chocolate cake.

Si Aling Nena ang nagpilit na gumawa ng cake.

“Para makita ng commander mo na marunong ding magluto ang babaeng ginamit mong pang-profile picture!”

Bandang alas-diyes, dumating kami sa isang lugar na pinagkasunduang pagkikitaan malapit sa kampo.

Sinalubong kami ni Sergeant Ramos.

“Ma’am, dito po!”

Napatingin ako sa paligid.

May mga sundalong abala sa pag-aayos ng mga mesa.

May nakasabit na simpleng banner.

At sa gitna ng bakuran, may isang maliit na mesa na may dalawang upuan.

“Para saan ‘yan?”

Ngumisi si Ramos.

“Surprise po.”

Bago pa ako makapagtanong, may narinig kaming sasakyang papalapit.

Biglang nagkagulo ang lahat.

“ANDIYAN NA SI SIR!”

Nagtakbuhan ang mga sundalo.

May isang nadulas pa habang bitbit ang tray ng pandesal.

Si Aling Nena naman, walang pakialam sa kaguluhan, abalang inaayos ang mga roller sa buhok niya.

“Hoy, Sofia! Ayusin mo ang damit mo! Darating na ang boyfriend natin!”

“ATING BOYFRIEND?!”

“Biro lang!”

At sa mismong sandaling iyon, bumukas ang pinto ng sasakyan.

Bumaba si Miguel.

Nang makita niya ako, napahinto siya.

Pagkatapos, nakita niya si Aling Nena.

Lalo siyang natigilan.

“Sandali…”

Tiningnan niya kaming dalawa.

Pagkatapos ay bigla siyang humagalpak ng tawa.

“Sa wakas, nakilala ko na ang original!”

“Aba, ikaw pala ang Miguel na ‘yan!”

Lumapit si Aling Nena at sinipat siya mula ulo hanggang paa.

“Ang tangkad mo pala, hijo!”

“Magandang umaga po, Aling Nena.”

“Aba, magalang!”

Pagkatapos ay bigla niya itong tinapik sa braso.

“Pero sabihin mo nga sa akin, bakit mo sinabing mas maganda si Sofia noong dati? Ako ‘yon!”

Hindi na napigilan ng mga sundalo ang pagtawa.

Si Miguel naman, halos mamula ang mukha.

“Aling Nena, biro lang po ‘yon!”

“Biro? Aba, kung alam ko lang na may gwapong sundalong nanliligaw sa litrato ko, nagpaganda pa sana ako!”

Nagtawanan ang lahat.

Ako naman, gusto ko nang magtago sa likod ng malaking kaldero.

Pero nang lumapit si Miguel at hawakan ang kamay ko, biglang nawala ang hiya ko.

“Ikaw ang may pakana nito?”

“Kasama si Sergeant Ramos.”

Tumingin siya sa sundalo.

“Ramos.”

“Sir!”

“Ikaw na naman.”

“Sir, birthday n’yo naman po!”

Umiling si Miguel.

Pero nakangiti siya.

Nang ilabas namin ang cake, napansin kong biglang naging tahimik ang mukha niya.

Hindi siya nagsalita habang kinakantahan siya ng mga sundalo.

Tinitigan lang niya ang maliit na kandila.

Pagkatapos, pumikit siya at humiling.

Nang hipan niya iyon, may narinig akong mahinang palakpakan mula sa likuran.

Isang matandang babae ang nakatayo malapit sa pintuan.

May hawak siyang maliit na bag.

Napatingin si Miguel.

“Ma?”

Napanganga ako.

Nanay niya?!

Lumapit ang babae.

“Happy birthday, anak.”

Bigla siyang niyakap ni Miguel.

Mahigpit.

Matagal.

At sa unang pagkakataon, nakita kong namula ang mga mata ng lalaking akala ko ay hindi marunong umiyak.

Si Doña Elena Mendoza ay hindi mayaman.

Dating guro siya sa isang pampublikong paaralan sa Nueva Ecija, at hanggang ngayon, mas gusto niyang maglakad kaysa sumakay ng mamahaling sasakyan.

Nang ipakilala ako ni Miguel, hinawakan niya ang magkabilang kamay ko.

“Ikaw pala si Sofia.”

“Opo, Ma’am.”

“Anong Ma’am? Tita Elena na lang.”

Ngumiti siya.

“Ikaw ang dahilan kung bakit biglang natutong magluto ng sinigang ang anak ko.”

Napalingon ako kay Miguel.

“Marunong kang magluto ng sinigang?!”

“Medyo.”

Umiling ang nanay niya.

“Medyo? Anak, tatlong beses mong tinawagan ang buong pamilya dahil hindi mo alam kung kailan ilalagay ang sampalok!”

Nagtawanan kami.

Sa buong tanghalian, halos hindi ako makapaniwalang ganoon kasimple ang pamilya niya.

Walang mamahaling regalo.

Walang magarbong handaan.

May mga sundalong kumakain habang nakaupo sa damuhan, may batang anak ng isang empleyado na paulit-ulit na humihingi ng cake, at may isang matandang guro na tuwang-tuwang nakikipagkuwentuhan kay Aling Nena.

Sa isang sulok, nakita kong nakaupo si Miguel kasama ang dalawang batang lalaki.

Tinuturuan niya silang magtali ng sintas ng sapatos.

Napangiti ako.

Hindi niya alam na pinagmamasdan ko siya.

At sa sandaling iyon, naisip kong baka kaya ko nga ang buhay na kasama ang isang sundalo.

Hindi dahil sa ranggo niya.

Hindi dahil sa tatlong truck na dumating sa terminal.

Kundi dahil kahit gaano siya kaabala, marunong siyang umupo sa damuhan para tulungan ang isang batang hindi marunong magtali ng sapatos.

Nang gabing iyon, bago kami umuwi, niyaya ako ni Miguel na maglakad sa isang maliit na hardin malapit sa kampo.

Malamig ang hangin.

May mga halamang kamatis sa gilid ng bakod.

“Sa iyo ba ‘yan?”

Tumango siya.

“O, kita mo? Hindi ako nagsinungaling noong sinabi kong magsasaka ako.”

Napatawa ako.

“Oo na, Colonel Magsasaka.”

Huminto siya sa paglalakad.

“Sofia, may gusto akong ibigay.”

Biglang bumilis ang tibok ng puso ko.

Dahan-dahan niyang inilabas ang isang maliit na kahon mula sa bulsa.

Napatakip ako sa bibig.

Hala.

Hala!

Huwag mong sabihing…

Binuksan niya ang kahon.

Sa loob ay isang maliit na susi.

Napakurap ako.

“Susi?”

“Oo.”

“Susi ng ano?”

“Ng isang maliit na bahay sa Baguio.”

Natigilan ako.

“Anong bahay?”

“Bumili ako ng bahay malapit sa tindahan mo. Hindi malaki. May dalawang kuwarto, maliit na kusina, at bakuran na puwedeng pagtaniman ng gulay.”

Hindi ako nakapagsalita.

“Pero Miguel…”

“Sandali. Hindi ko sinasabing kailangan mong lumipat doon.”

Hinawakan niya ang kamay ko.

“Gusto ko lang magkaroon ng lugar na puwede nating puntahan kapag umuuwi ako. Lugar na hindi mo kailangang maglinis ng buong tindahan bago tayo makapag-usap.”

Napatingin ako sa susi.

“At bakit mo binili nang hindi muna ako tinatanong?”

Natigilan siya.

“Akala ko matutuwa ka.”

“Masaya ako. Pero Miguel, hindi ako basta-bastang lilipat sa bahay na hindi ko naman pinaghirapan.”

Hindi siya sumagot agad.

Pagkatapos ay tumango.

“Tama ka.”

Ibinalik niya ang susi sa kahon.

“Sorry. Dapat kinausap muna kita.”

Napangiti ako.

“Pero puwede naman nating tingnan.”

Napatingin siya sa akin.

“Talaga?”

“Oo. Baka puwedeng gawing pangalawang branch ng mamihan ko!”

Napahawak siya sa noo.

“Sofia!”

Humagalpak ako ng tawa.

Hindi kami agad nagsama sa iisang bahay.

Hindi rin kami nagpakasal matapos ang unang pagkikita.

May mga araw na nakakainis si Miguel.

May mga pagkakataong nakakalimutan niyang magpadala ng mensahe.

Minsan, tatlong oras akong naghihintay sa isang restaurant dahil biglang nagkaroon ng emergency sa trabaho niya.

Umuwi akong galit.

Kinabukasan, dumating siya sa tindahan na may dalang isang supot ng sibuyas.

“Peace offering.”

Tinitigan ko siya.

“Sibuyas?”

“Mahal daw kasi ang sibuyas ngayon.”

Gusto kong magalit.

Pero hindi ko napigilang matawa.

May mga pagkakataon ding ako ang nagkakamali.

Minsan, dahil sa sobrang abala ko sa tindahan, nakalimutan ko ang araw ng pagbabalik niya mula sa isang mahabang assignment.

Tatlong oras pala siyang naghihintay sa labas ng tindahan habang abala ako sa paghahanda ng isang malaking catering order.

Nang makita ko siya, halos maiyak ako.

“Bakit hindi ka pumasok?!”

“Kita kong busy ka.”

“At hindi ka man lang tumawag?!”

“Low battery.”

“MIGUEL!”

Ngumiti lang siya.

Pagkatapos ay tinulungan niya akong magbalat ng dalawang kilong bawang.

Ganoon ang naging buhay namin.

Hindi perpekto.

Minsan, nakakainis.

Minsan, nakakapagod.

Pero tuwing umuuwi siya, may isang bagay na hindi nagbabago.

Lagi siyang dumadaan muna sa tindahan.

Kahit gaano siya kapagod, umuupo siya sa pinakadulong mesa at umoorder ng isang malaking mangkok ng mami.

At lagi niyang sinasabi:

“Mas masarap pa rin ito kaysa sa pagkain sa mess hall.”

Makalipas ang isang taon, nakapagbukas ako ng pangalawang branch ng mamihan.

Hindi iyon regalo ni Miguel.

Pinag-ipunan ko iyon mula sa kita ng unang tindahan, kasama ang maliit na pautang na unti-unti kong binayaran.

Si Miguel ang nagkabit ng mga istante.

Si Sergeant Ramos ang tumulong magbuhat ng mga mesa.

Si Aling Nena naman ang namahala sa kusina noong unang linggo.

At si Tita Elena ang unang customer namin.

Noong araw ng opening, may dumating na isang malaking bouquet ng bulaklak.

Hindi lily.

Pulang rosas.

May kasamang maliit na card.

“Para sa babaeng tatlong taon akong niloko gamit ang litrato ng kapitbahay niya. Proud ako sa iyo.”

Napatawa ako.

Pero nang basahin ko ang huling linya, bigla akong napahinto.

“May isa pa akong gustong itanong. Mamayang gabi.”

Napalunok ako.

Hindi na naman!

Alas-siyete ng gabi, isinara ko nang maaga ang tindahan.

Naghihintay si Miguel sa labas.

Nakasuot siya ng simpleng puting polo at maong.

Walang uniporme.

Walang sundalo.

Walang truck.

May hawak lang siyang isang maliit na bouquet ng rosas.

“Ready ka na?”

“Saan tayo pupunta?”

“May ipapakita ako.”

Dinala niya ako sa unang tindahan ko.

Nagtaka ako.

“Bakit tayo bumalik dito?”

Hindi siya sumagot.

Binuksan niya ang pinto.

Madilim ang loob.

Pero nang buksan niya ang ilaw, halos mapaatras ako.

Naroon si Aling Nena.

Si Tita Elena.

Si Andrea.

Si Sergeant Ramos.

At ang ilan sa pinakamalalapit naming kaibigan.

May mga simpleng ilaw na nakasabit sa kisame.

Sa gitna ng tindahan, naroon ang lumang mesa kung saan ako unang nagluto ng mami noong nagsisimula pa lang ako.

Napatakip ako sa bibig.

“Miguel…”

Hinawakan niya ang kamay ko.

“Sofia, tatlong taon kitang nakilala sa cellphone. Isang taon kitang nakilala nang personal.”

Huminga siya nang malalim.

“Hindi ko alam kung ilang beses pa akong mawawala dahil sa trabaho. Hindi ko rin maipapangakong lagi akong makakauwi sa oras.”

Namumuo na ang luha sa mga mata ko.

“Pero may isang bagay akong gustong gawin sa bawat pagkakataong makakauwi ako.”

Dahan-dahan siyang lumuhod.

Inilabas niya ang isang maliit na kahon.

Sa loob ay isang simpleng singsing na may maliit na diyamante.

“Gusto kong umuwi sa iyo.”

Hindi ko na napigilan ang pag-iyak.

“Sofia Mendoza, papayag ka bang maging asawa ko?”

Hindi ko agad nasagot.

Hindi dahil nagdadalawang-isip ako.

Kundi dahil sa likuran niya, nakita kong umiiyak si Sergeant Ramos habang hawak ang cellphone niya.

“SERGEANT! BAKIT KA UMIIYAK?!”

Nagtawanan ang lahat.

“Ma’am, ang tagal po naming hinintay ito!”

Napailing ako.

Pagkatapos ay tumingin ako kay Miguel.

“Oo.”

Nanlaki ang mga mata niya.

“Oo?”

“OO! BAGO PA AKO MAGBAGO NG ISIP!”

Tumayo siya at niyakap ako nang mahigpit.

Nagpalakpakan ang lahat.

Si Aling Nena naman, biglang sumigaw:

“AKO ANG DAPAT PASALAMATAN! KUNG HINDI DAHIL SA LITRATO KO, WALANG KASAL NA MANGYAYARI!”

Halos mamatay kami sa kakatawa.

Anim na buwan pagkatapos ng gabing iyon, ikinasal kami sa isang maliit na simbahan sa Baguio.

Hindi magarbo ang kasal.

Ang mga bulaklak ay mula sa isang lokal na tindahan.

Ang pagkain ay inihanda ng mga kaibigan naming may catering business, kasama ang ilang paborito naming putahe mula sa mamihan.

At ang abay kong babae?

Siyempre, si Aling Nena.

Nakasuot siya ng magandang bestidang kulay lavender.

Walang roller sa buhok.

Pero bago magsimula ang seremonya, bigla siyang lumapit kay Miguel.

“Hijo, sigurado ka na ba? Mas maganda pa rin ako noong dati, ‘di ba?”

Napahagalpak ng tawa si Miguel.

“Opo, Aling Nena. Kayo pa rin po ang original.”

Narinig ko iyon.

“MIGUEL!”

Lalo siyang tumawa.

Pero nang magsimula nang tumugtog ang musika at makita niya akong naglalakad papalapit sa altar, biglang nagbago ang mukha niya.

Namula ang mga mata niya.

At nang makarating ako sa tabi niya, bumulong siya:

“Mas maganda ka ngayon.”

Napangiti ako.

“Sigurado ka? Hindi mo na ba nami-miss ang mukha ni Aling Nena?”

Umiling siya.

“Hindi. Kasi araw-araw ko naman siyang makikita. Nakatira siya sa tapat ng bahay natin.”

Halos matawa ako sa gitna ng seremonya.

Ngayon, dalawang taon na kaming kasal.

Mayroon na kaming isang maliit na anak na babae na pinangalanan naming Isabella.

Ang nakakatawa?

Mas gusto niyang magpabuhat kay Aling Nena kaysa sa sarili niyang ama.

Tuwing umuuwi si Miguel mula sa kampo, madalas niyang maabutan ang anak namin na nakaupo sa kandungan ni Aling Nena habang pinaglalaruan ang mga roller sa buhok nito.

Minsan, nagtanong siya:

“Anak, sino ang mas maganda? Si Mama o si Lola Nena?”

Hindi pa marunong magsalita nang maayos si Isabella noon.

Pero agad niyang itinuro si Aling Nena.

Napahawak ako sa noo.

Si Miguel naman, halos mahulog sa sofa sa kakatawa.

“Mana talaga sa akin ang anak natin!”

Binato ko siya ng maliit na unan.

Hanggang ngayon, hindi pa rin niya binubura ang unang litrato ni Aling Nena na ipinadala ko sa kanya.

Naka-save pa rin iyon sa cellphone niya.

At tuwing tinatanong ko kung bakit, lagi niyang sinasabi:

“Dahil dito nagsimula ang pinakamagandang pagkakamali sa buhay ko.”

Minsan, kapag tahimik na ang bahay at mahimbing nang natutulog ang anak namin, naiisip ko kung ano kaya ang nangyari kung noong una pa lang ay ipinadala ko na ang tunay kong litrato.

Baka nagkita kami nang mas maaga.

Baka hindi ko na kinailangang magpanggap.

O baka hindi rin kami umabot nang ganito katagal.

Hindi ko alam.

Pero may isang bagay akong natutuhan.

Hindi sapat ang pagmamahal kung puro pagtatago at pagpapanggap lamang.

Kailangan ding matutong umamin, makinig, magpatawad, at magtiwala.

At higit sa lahat, kapag may nakilala kang lalaki sa internet na nagsasabing magsasaka siya sa bundok…

Siguraduhin mong itanong kung anong klaseng bundok ang tinutukoy niya!

Dahil baka isang araw, habang naghihintay ka sa terminal na may hawak na bouquet, biglang dumating ang tatlong truck ng militar at sabay-sabay na sumaludo sa iyo ang dose-dosenang sundalo.

At ang lalaking akala mong simpleng magsasaka?

Siya pala ang magiging asawa mo.

Ang ama ng anak mo.

At ang lalaking hanggang ngayon ay hindi pa rin nagsasawang asarin ka tungkol sa matandang kapitbahay na minsan mong ginamit bilang profile picture.