BAHAGI 2

Hindi agad ibinaba ng Heneral ang kanyang kamay.

Tatlong segundo.

Apat.

Limang segundo.

Sa isang maliit na barangay kung saan halos lahat ay may opinyon tungkol sa buhay ng ibang tao, limang segundo palang iyon ang pinakamahabang katahimikang naranasan nila.

Nakatayo lamang si Andres sa harap ng bakuran.

Kupas ang sando.

May hawak na walis tingting.

Nakasuot ng lumang tsinelas.

Sa kabilang panig naman ay isang mataas na opisyal ng militar na puno ng medalya ang dibdib.

Pero ang Heneral ang sumasaludo.

Hindi si Andres.

Nabitawan ni Mang Carding ang basong hawak niya.

Tumama iyon sa mesa.

Hindi nabasag, pero sapat ang tunog para mapalingon ang ilang sundalo.

Biglang napaatras si Mang Carding.

Unti unting ibinaba ng Heneral ang kanyang kamay.

Tumingin siya kay Andres.

“Sergeant Villanueva.”

Parang may kung anong dumaan sa mukha ni Andres nang marinig niya ang ranggong iyon.

Hindi tuwa.

Hindi rin lungkot.

Mas parang isang alaala na matagal niyang pilit isinasara.

Tumuwid siya.

“Sir.”

Iyon lang.

Isang salita.

Lumapit ang Heneral at iniabot ang kamay.

Hindi agad tinanggap ni Andres.

Tumingin muna siya sa kamay ng opisyal, saka sa mukha nito.

“Akala ko sinabi ko na po na huwag na kayong pumunta rito.”

Mahina ang boses niya.

Narinig pa rin ng mga kapitbahay.

Bahagyang ngumiti ang Heneral.

“At akala mo susundin kita?”

May ilang sundalong napangiti rin.

Pero walang tumawa.

May kakaiba sa paraan ng pakikitungo nila kay Andres.

Hindi parang isang ordinaryong dating kasamahan.

Hindi rin parang isang tauhang nasa ilalim ng kanilang utos.

May respeto.

Malalim na respeto.

Mula sa pintuan ng bahay ay lumabas ang ina ni Andres na si Aling Lourdes.

May hawak pa siyang basang bimpo.

“Ano pong nangyayari?”

Pagkakita niya sa mga sundalo, bigla siyang namutla.

“Andres…”

“Mabuti lang po, Nay,” mabilis na sabi ni Andres.

Lumapit ang Heneral kay Aling Lourdes.

“Ma’am, ako po si General Ramon de Vera.”

Hindi malaman ni Aling Lourdes kung makikipagkamay ba o matatakot.

“Ano po bang ginawa ng anak ko?”

Napatigil ang Heneral.

Pagkatapos ay napatingin siya kay Andres.

Si Andres naman ay bahagyang umiling.

Maliit na kilos lang iyon.

Pero nakita ng Heneral.

At tila may naunawaan siya.

“Marami po,” sagot niya.

Napakunot ang noo ni Aling Lourdes.

“Marami pong ginawa ang anak ninyo.”

Napatingin ang lahat kay Andres.

Sa tindahan, wala nang umiinom.

Pati ang mga batang naglalaro kanina sa covered court ay lumapit na.

May mga nakasilip sa bintana.

May mga nakatayo sa gilid ng kalsada.

Si Mang Carding ay nasa likod na ng dalawang kainuman niya.

Parang gusto niyang lumiit.

Huminga nang malalim ang Heneral.

“Pero bago ang lahat, Sergeant, may kailangan akong ibalik sa iyo.”

Sumenyas siya sa isang sundalo.

Lumapit ang batang opisyal na may dalang maliit na kahong kulay kahoy.

Hindi iyon malaki.

Wala ring kung anong engrandeng dekorasyon.

Simple lang.

Pero nang makita iyon ni Andres, biglang nanigas ang kanyang mukha.

“Sir…”

“Sa iyo ito.”

“Ayoko po.”

Nagbulungan ang mga tao.

Maging ang Heneral ay natigilan.

“Anim na taon mong tinanggihan.”

“Hindi ko kailangan.”

“Alam ko.”

“Kung alam ninyo, bakit dinala ninyo pa?”

Hindi sumagot agad ang Heneral.

Sa halip, tumingin siya sa mga tao sa paligid.

Sa tindahan.

Sa mga kapitbahay.

Sa mga mukhang ilang araw nang ginagawang libangan ang pagbabalik ni Andres.

At doon tila nagbago ang dahilan ng pagpunta niya.

“Siguro hindi ikaw ang kailangang makakita nito.”

Tahimik si Andres.

“Siguro sila.”

Biglang napayuko si Mang Carding.

Binuksan ng batang opisyal ang kahon.

May medalya sa loob.

May nakatiklop ding dokumento.

Walang nakaintindi agad sa kahalagahan niyon.

Pero nang banggitin ng Heneral ang pangalan ng pagkilala, napatingin sa isa’t isa ang ilang matatandang dating sundalo sa barangay.

Hindi iyon simpleng medalya.

At hindi rin iyon basta ibinibigay dahil lamang nakaligtas ang isang sundalo sa labanan.

Lumapit ang Heneral kay Andres.

“Ang pagkilalang ito ay matagal nang inaprubahan.”

“Sir, tama na po.”

“Hindi.”

Mas matigas na ngayon ang boses ng Heneral.

“Ikaw ang puwedeng tumahimik tungkol sa sarili mo. Pero hindi mo puwedeng burahin ang ginawa ng mga lalaking hindi na nakauwi.”

Doon nag iba ang mukha ni Andres.

Nawala ang pagtitimpi.

Hindi galit.

May sakit na matagal nakatago.

“Tama na po.”

“Anak…”

Mahina ang tawag ni Aling Lourdes.

Hindi tumingin si Andres sa ina.

Napahawak siya sa hawakan ng walis.

Mahigpit.

Sobrang higpit.

Napansin ng Heneral.

Kaya hindi niya ipinilit ang medalya.

Isinara niya ang kahon.

At saka niya sinabi ang isang bagay na nagpatahimik lalo sa barangay.

“Labing isa.”

Napakunot ang noo ni Aling Lourdes.

“Ano pong labing isa?”

Tumingin ang Heneral sa kanya.

“Labing isang sundalo po ang nakauwi sa kanilang pamilya dahil sa anak ninyo.”

Walang nagsalita.

Maging ang hangin ay parang nawala sa bakuran.

Anim na taon na ang nakaraan nang maitalaga ang yunit ni Andres sa isang liblib na lugar sa Mindanao.

Hindi sinabi ng Heneral ang eksaktong lokasyon.

Hindi rin niya ibinahagi ang mga sensitibong detalye.

Hindi na kailangan.

Ang mahalaga ay simple.

May isang operasyon na hindi nangyari ayon sa plano.

Nasira ang komunikasyon.

Nahiwalay ang isang maliit na grupo.

May mga nasugatan.

May mga oras na hindi nila alam kung darating pa ang tulong.

Isa sa mga pinakabata noon si Andres.

Pero siya ang marunong sa ruta pabalik.

“Dalawang beses siyang inalok na maunang ilikas,” sabi ng Heneral.

Tumingin siya kay Andres.

“Tumanggi siya.”

May isang sundalong nasa likuran ng Heneral na napayuko.

Napansin iyon ni Aling Lourdes.

“Kasama ka?”

Tumango ang sundalo.

“Yes po, Ma’am.”

Lumapit siya.

Nasa tatlumpung taong gulang na rin.

May maliit na peklat sa noo.

“Ako po si Corporal Paolo Mercado.”

Biglang nag iba ang boses niya.

“Isa po ako sa labing isa.”

Napahawak si Aling Lourdes sa dibdib.

Si Andres ay nakatingin lamang sa lupa.

Nagpatuloy si Paolo.

“Hindi ko po makakalimutan ang anak ninyo.”

Nang gabing iyon, aniya, halos wala nang lakas si Andres.

May sugat siya sa braso.

May tama ang binti.

Pero kapag may isang kasama nilang hindi makalakad, binabalikan niya.

Isa.

Dalawa.

Tatlo.

Hanggang sa halos siya na mismo ang hindi makatayo.

“Yung peklat sa mukha niya…”

Napahinto si Paolo.

Napatingin si Andres.

“Paolo.”

Isang babala.

Pero ngumiti lamang nang kaunti ang sundalo.

“Hindi ko sasabihin lahat, Sarge.”

At doon unang nalaman ng barangay na ang peklat na pinagtatawanan nila ay hindi nakuha dahil tumatakbo si Andres palayo.

Nakuha niya iyon habang bumabalik.

Bumabalik para sa kasama.

Bumabalik kahit puwede na siyang umalis.

Bumabalik kahit…

Hindi itinuloy ni Paolo ang pangungusap.

Hindi na rin kailangan.

May mga kuwento kasing mas mabigat kapag hindi kumpleto.

Tahimik na umiiyak si Aling Lourdes.

Lumapit siya sa anak.

Hinawakan niya ang mukha ni Andres.

Anim na taon niyang nakita ang mga peklat na iyon.

Pero ngayon lamang niya nalaman kung saan galing ang ilan.

“Bakit hindi mo sinabi sa akin?”

Ngumiti si Andres.

Maliit.

Pagod.

“Nay, umuwi naman ako.”

Iyon lang ang sagot niya.

At doon tuluyang napaiyak ang matanda.

Hindi dahil sa medalya.

Hindi dahil sa Heneral.

Kundi dahil bigla niyang naunawaan kung bakit tuwing may malakas na tunog sa gabi ay nagigising ang anak niya at tahimik na umuupo sa kusina.

Kung bakit ayaw nitong magkuwento.

Kung bakit hindi nito isinusuot ang lumang uniporme.

Kung bakit kapag tinatanong kung bayani ba siya, lagi lamang nitong sinasabing…

“Trabaho lang.”

Sa tindahan, tahimik si Mang Carding.

Kanina lang ay siya ang pinakamalakas tumawa.

Ngayon, hindi niya kayang tumingin kay Andres.

Pero hindi pa tapos ang Heneral.

“May isa pang dahilan kung bakit ako narito.”

Napatingin si Andres.

“Sir, huwag na.”

“Kapag sinabi mong ayaw mo sa medalya, maiintindihan ko. Kapag sinabi mong ayaw mo sa seremonya, maiintindihan ko rin.”

Humakbang ang Heneral.

“Pero ito, hindi para sa iyo lang.”

Sumenyas siya ulit.

May dalawang sundalo na kumuha ng malaking sobre mula sa sasakyan.

Iniabot iyon ng Heneral kay Andres.

Hindi niya tinanggap.

“Ano po iyan?”

“Mga papeles.”

“Para saan?”

“Para sa lupa.”

Napatigil si Andres.

Pati si Aling Lourdes.

Ipinaliwanag ng Heneral na may programang matagal nang inaasikaso para sa mga retirado at dating sundalong nangangailangan ng suporta sa pagbabalik sa sibilyang buhay.

Pero may dagdag pa.

May ilang kasamahan ni Andres na nakaligtas noon at ngayo’y may kani kaniyang buhay na.

May negosyante.

May mekaniko.

May guro.

May nagtatrabaho sa abroad.

Nang malaman nilang bumalik si Andres sa lumang bahay ng kanyang ina, nag ambag ambag sila.

Hindi para gawing mayaman si Andres.

Hindi para bayaran ang utang na loob.

Alam nilang magagalit siya kapag ganoon.

May binili silang maliit na lupang sakahan sa kabilang barangay.

May kasama nang simpleng bahay.

At may sapat na puhunan para makapagsimula siya ng kabuhayan.

Napatitig si Andres sa Heneral.

“Hindi ko tatanggapin.”

Sabay sabay napabuntong hininga ang ilang sundalo.

Parang inaasahan na nila iyon.

Umiling ang Heneral.

“Sinabi ko na sa kanila.”

“Ano pong sinabi ninyo?”

“Na matigas ang ulo mo.”

May ilang sundalong napatawa.

Pati si Aling Lourdes, kahit umiiyak, napangiti.

Pero seryoso pa rin si Andres.

“Sir, hindi nila kailangang gawin iyon.”

Mula sa likuran ay may sumagot.

“Kailangan namin.”

Hindi si Heneral iyon.

Si Paolo.

Lumapit siya kay Andres.

“Sarge, anim na taon na akong umuuwi sa anak ko tuwing birthday niya.”

Tumigil siya.

“Ikaw ang dahilan kung bakit nagagawa ko iyon.”

Walang maisagot si Andres.

“May dalawang anak na ako ngayon.”

Napangiti si Paolo.

“Yung bunso, Andres ang pangalan.”

Doon tuluyang napalingon si Andres.

At parang may kung anong bumigay sa loob niya.

Hindi siya umiyak nang malakas.

Walang dramatic na sigaw.

Walang pagluhod.

Napakurap lang siya.

Mabilis.

Pagkatapos ay tumingin sa ibang direksiyon.

Pero nakita ng ina niya ang luhang dumaan sa gilid ng peklat sa kanyang mukha.

“Naku, anak…”

Niyakap siya ni Aling Lourdes.

Sa unang pagkakataon mula nang umuwi siya, hindi nanigas ang katawan ni Andres kapag niyayakap.

Hinayaan niya lang.

At ilang sandali pa, marahan niyang niyakap pabalik ang ina.

May mga taong napapahid na rin ng mata.

May mga batang hindi lubos maintindihan ang nangyayari pero tumahimik dahil ramdam nilang mahalaga iyon.

At si Mang Carding…

Dahan dahan siyang tumayo.

Naglakad papunta sa bakuran.

Hindi siya makatingin nang diretso.

“Andres.”

Hindi sumagot si Andres.

Napakamot sa batok si Mang Carding.

“Yung mga sinabi ko…”

Tumigil siya.

Walang magandang kasunod.

Walang palusot na sapat.

Kaya sa wakas, sinabi niya ang pinakasimpleng bagay.

“Mali ako.”

Tumingin si Andres sa kanya.

“Pasensya na.”

Tahimik.

Napakabigat ng ilang segundo.

Inaasahan ng mga tao na baka sigawan siya ni Andres.

O ipahiya.

O ipaalala ang bawat pangungutya.

Pero yumuko lamang si Andres at pinulot ang walis na nalaglag kanina.

“Okay na, Mang Carding.”

“Galit ka ba sa akin?”

Napaisip si Andres.

“Kanina.”

Napatingin si Mang Carding.

“Ngayon?”

“Medyo.”

May ilang napatawa.

Maging si Andres ay napangiti.

At iyon ang unang beses na nakita ng barangay na ngumiti siya mula nang umuwi.

Hindi malaki.

Pero sapat.

Kinagabihan, hindi umalis agad ang mga sundalo.

Naglabas si Aling Lourdes ng kaldero.

May nagdala ng pansit.

May nag ihaw ng isda.

May nagdala ng kanin.

Si Aling Rosa naman ay naglabas ng mga plato mula sa tindahan.

At si Mang Carding, na marahil unang beses nakaramdam ng hiya sa sarili niyang inuman, siya pa ang bumili ng softdrinks para sa lahat.

“Ako na rito,” sabi niya.

“Bakit softdrinks?” biro ng isa niyang kainuman.

Sinamaan niya ito ng tingin.

“Tumahimik ka nga.”

Nagtawanan ang lahat.

Pero hindi na katulad ng tawanan noong dumating si Andres.

Ibang klase na.

Mas magaan.

Umupo ang Heneral sa monoblock chair sa ilalim ng puno ng mangga.

Wala nang pormalidad.

Tinanggal niya ang kanyang sumbrero at kumain ng pansit na inabot ni Aling Lourdes.

“General, pasensya na po, simple lang pagkain natin.”

Napailing siya.

“Ma’am, mas masarap pa po ito kaysa sa ilang handaan na napuntahan ko.”

Sa kabilang bahagi ng bakuran, napapalibutan si Andres ng ilang bata.

“Kuya Andres, totoo bang sundalo ka?”

“Oo.”

“Marunong ka bang bumaril?”

Napatingin si Andres sa ina.

“Nay, sino ba nagpapalapit ng mga batang ito sa akin?”

Nagtawanan ang matatanda.

May isang batang lalaki na tumingin sa peklat niya.

“Kuya, masakit?”

Hindi sumagot agad si Andres.

Hinawakan niya ang peklat sa braso.

“Noon.”

“Ngayon?”

Umiling siya.

“Hindi na masyado.”

Hindi natakot ang bata.

Sa halip, iniabot nito ang kalahati ng kendi na hawak niya.

“Sa iyo na.”

Tinanggap iyon ni Andres na parang mas mahalaga pa sa medalya sa loob ng kahong kahoy.

Makalipas ang ilang linggo, nagbago ang takbo ng buhay sa Barangay San Roque.

Hindi naging perpekto.

May tsismis pa rin.

Barangay iyon.

May mag aaway pa rin tungkol sa manok na pumapasok sa bakuran ng kapitbahay.

May magrereklamo pa rin sa videoke tuwing gabi.

At siyempre, umiinom pa rin paminsan minsan si Mang Carding.

Pero kapag may bagong taong nagtatanong tungkol kay Andres at nagsasabing…

“Iyan ba yung sundalong maraming peklat?”

Si Mang Carding na mismo ang unang sumasagot.

“Oo.”

Pagkatapos ay idinadagdag niya.

“At kung wala siya, may labing isang pamilyang maaaring hindi kumpleto ngayon.”

Hindi gusto ni Andres kapag naririnig niya iyon.

“Manahimik ka nga, Mang Carding.”

“Ano? Totoo naman.”

“Ang ingay mo.”

“Eh dati rin naman akong maingay.”

“Mas maingay ka ngayon.”

At magtatawanan sila.

Tinanggap din ni Andres ang lupang ibinigay sa kanya.

Hindi agad.

Inabot pa ng halos isang buwan bago siya napapayag.

May kondisyon siya.

Hindi niya gustong sa kanya lamang mapunta ang pakinabang.

Kaya sa maliit na sakahan ay nagtanim siya ng gulay at nag alaga ng ilang manok.

Pagkatapos, kumuha siya ng dalawang kabataang hindi nakatapos ng pag aaral para tumulong sa kanya.

Binayaran niya nang maayos.

Tinuruan niya.

Hindi siya magaling magsalita.

Minsan masyadong tahimik.

Minsan kapag naiinis, isang tingin lang niya ay napapabilis ang trabaho ng lahat.

Pero hindi siya naninigaw.

“Kuya Andres, bakit hindi ka nagagalit?”

Tanong minsan ng isa sa mga binatang nagtatrabaho sa kanya matapos nitong aksidenteng masira ang isang kagamitan.

Sinuri ni Andres ang nasira.

“Nagagalit ako.”

“Eh bakit hindi ka sumisigaw?”

Tumingin siya sa binata.

“Kapag sumigaw ba ako, aayos iyan?”

“Hindi.”

“O.”

Iyon lang.

Lumipas ang isang taon.

Ang dating maliit na sakahan ay naging maayos na kabuhayan.

Hindi sila yumaman nang biglaan.

Walang mansyon.

Walang mamahaling sasakyan.

Walang kung anong himalang isang araw lang ay nagbago ang lahat.

Mas makatotohanan ang nangyari.

Unti unti.

May magandang ani.

May panahong nalugi.

May mga manok na nagkasakit.

May bagyong sumira sa ilang tanim.

Minsan gusto nang sumuko ni Andres.

Pero tuwing madaling araw, nauuna pa ring gumising si Aling Lourdes.

“Anak, kape.”

At sasagot siya.

“Salamat, Nay.”

Sapat na iyon para magsimula ulit.

Isang umaga, may dumating na motorsiklo.

Bumaba si Paolo kasama ang asawa at dalawang anak.

Tumakbo ang panganay patungo kay Andres.

“Tito!”

Napaatras si Andres.

“Teka, bakit Tito agad?”

Tumawa si Paolo.

“Mas gusto mo Sarge?”

“Huwag.”

Lumapit ang bunso.

Apat na taong gulang.

Mahiyain.

“Anong pangalan mo?” tanong ni Andres.

Nagtago ang bata sa likod ng ina.

Si Paolo ang sumagot.

“Andres.”

Natahimik ulit siya.

Kahit alam na niya iyon, iba pala kapag narinig nang harapan.

Lumuhod si Andres para kapantay ng bata.

“Ako rin Andres.”

Tumango ang bata.

“Sabi ni Papa.”

“Ano pa sinabi ng Papa mo?”

Nag isip ang bata.

“Sabi niya makulit ka.”

Napahalakhak si Aling Lourdes mula sa kusina.

Napailing si Andres.

“Paolo.”

“Wala akong sinabi niyan.”

“Sinungaling.”

At sa umagang iyon, sa gitna ng amoy ng kape, bagong lutong pandesal at basang lupa, may isang bagay na matagal nang hindi naramdaman ni Andres.

Normal.

Hindi siya sundalo.

Hindi siya bayani.

Hindi siya lalaking puno ng peklat.

Andres lang.

Anak ni Lourdes.

Kaibigan ni Paolo.

Tito ng dalawang batang gustong habulin ang mga manok niya.

At sapat na pala iyon.

Pero may isang bagay pa siyang hindi nagagawa.

Ang kahong kahoy.

Nakatago pa rin iyon sa aparador.

Isang gabi, habang naghahanap si Aling Lourdes ng lumang kumot, nakita niya iyon.

“Anak.”

“Ano po?”

“Hanggang kailan mo itatago ito?”

Lumapit si Andres.

Binuksan ng ina ang kahon.

Naroon pa rin ang medalya.

Tahimik na tinitigan iyon ni Andres.

“Hindi ko naman talaga iyon mag isa, Nay.”

“Alam ko.”

“May mga hindi nakauwi.”

“Alam ko rin.”

“Kaya parang mali isuot.”

Hinawakan ni Aling Lourdes ang kamay niya.

“Kung ganoon, huwag mong isuot para sabihin na ikaw lang ang bayani.”

Napatingin si Andres sa kanya.

“Isuot mo para maalala mo sila.”

Hindi nakasagot si Andres.

Minsan talaga, kahit gaano karaming taon ang ginugol mo sa pag iwas sa isang bagay, isang simpleng pangungusap lang mula sa nanay mo ang sisira sa lahat ng depensa mo.

Makalipas ang ilang buwan, nagkaroon ng simpleng programa sa covered court.

Hindi para kay Andres.

Barangay foundation day iyon.

May palaro.

May sayawan.

May pagkain.

May paligsahan pa ng mga bata.

Pero bago matapos ang programa, tinawag siya ng kapitan.

“Andres, dito ka muna.”

“Ano na naman?”

“Sandali lang.”

“Ayaw ko ng speech.”

“Walang speech.”

Pagsampa niya sa maliit na entablado, nakita niya sa harap si Aling Lourdes.

Katabi nito si Paolo.

Naroon din si Mang Carding.

At sa likod, may ilang sundalo.

Napailing si Andres.

“Niloko ninyo ako.”

Ngumiti si Paolo.

“Konti.”

Walang mahabang seremonya.

Walang dramatikong musika.

Tinawag lamang ang ilang beterano at dating sundalo ng barangay.

Isa isa silang pinasalamatan.

Nang pangalan na ni Andres ang binanggit, tumayo ang mga tao.

Hindi dahil may nag utos.

Basta may unang tumayo.

Sumunod ang isa.

Hanggang sa halos buong covered court ay nakatayo.

Hindi pumalakpak agad si Mang Carding.

Tumayo lang siya.

Pagkatapos ay itinaas niya ang kamay.

Isang simpleng saludo.

Hindi perpekto ang postura.

Mali pa yata ang anggulo.

Pero ngumiti si Andres.

At saka siya sumaludo pabalik.

Doon nagsimulang pumalakpak ang lahat.

Mahaba.

Pero hindi iyon ang pinakamahalagang nangyari sa araw na iyon.

Pagkatapos ng programa, bumaba si Andres sa entablado.

Lumapit siya sa ina.

Sa unang pagkakataon, suot niya ang medalya.

Hinawakan iyon ni Aling Lourdes.

“Bagay sa iyo.”

Napangiti si Andres.

“Mas mabigat pala kaysa akala ko.”

“Eh tanggalin mo.”

“Nay naman.”

Tumawa ang matanda.

At habang naglalakad silang pauwi, dumaan sila sa tindahan ni Aling Rosa.

Naroon si Mang Carding.

May hawak na baso.

Napatingin si Andres.

“Tubig iyan,” mabilis na depensa ni Mang Carding.

“Hindi naman ako nagtatanong.”

“Akala ko kasi huhusgahan mo ako.”

Huminto si Andres.

Tumingin sa kanya.

Pagkatapos ay ngumiti.

“Hindi ako mahilig manghusga ng tao base lang sa nakikita ko.”

Napatigil si Mang Carding.

Naintindihan niya agad.

“Aray.”

Natawa si Andres.

“Tara na, Nay.”

Habang papalayo silang mag ina, tumingin si Mang Carding sa mga kasama niya.

“Huwag kayong tumawa. Deserve ko iyon.”

At sabay sabay silang nagtawanan.

Hindi na muling naging paksa ng pangungutya ang mga peklat ni Andres.

Pero hindi rin niya itinago ang mga iyon.

Kapag may batang nagtatanong, hindi niya kinukuwento ang buong nangyari.

Sinasabi lamang niya…

“May mga sugat na gumagaling sa balat.”

Pagkatapos ay bahagya niyang tinatapik ang dibdib.

“Yung iba, mas matagal.”

At kapag tinatanong kung paano gumagaling ang mga iyon, hindi siya nagbibigay ng malalim na sagot.

Minsan sasabihin niya…

“Trabaho.”

Minsan…

“Pamilya.”

Minsan…

“Panahon.”

Pero isang hapon, tinanong siya ng batang si Andres, anak ni Paolo.

“Tito, bayani ka ba?”

Nasa ilalim sila ng puno ng mangga noon.

Napatingin si Andres sa bukid.

May mga kabataang nagtatrabaho.

Naririnig niya ang boses ng ina niya mula sa bahay.

Sa malayo ay nakikipagtalo si Mang Carding sa isang manok na pumasok sa tindahan.

Napangiti siya.

“Hindi ko alam.”

“Pero sabi ni Papa bayani ka.”

“Mahilig mag exaggerate ang Papa mo.”

“Ano yung exaggerate?”

“Tanungin mo siya.”

Nag isip ang bata.

Pagkatapos ay tinuro ang peklat sa braso ni Andres.

“Masama ba iyan?”

Tiningnan ni Andres ang sariling braso.

Dati, kapag nakikita niya ang mga peklat, isang gabi ang naaalala niya.

Mga pangalan.

Mga boses.

Mga taong hindi na niya makakausap.

Ngayon…

May iba na ring kasama ang alaala.

Ang yakap ng ina.

Ang saludo ng Heneral.

Ang tawanan sa bakuran.

Ang batang ipinangalan sa kanya.

Ang lupaing unti unti nilang binuhay.

Ang mga umagang tahimik.

Ang pakiramdam na hindi na niya kailangang patunayan sa kahit kanino kung sino siya.

“Hindi,” sagot niya.

“Hindi masama.”

“Bakit?”

Bahagyang ngumiti si Andres.

“Kasi ibig sabihin, nakauwi ako.”

At sa pagkakataong iyon, wala nang sumunod na paliwanag.

Hindi na kailangan.

Sa barangay na minsang tumingin sa kanyang mga peklat bilang katibayan ng kahinaan, natutuhan ng mga tao na may mga bagay palang hindi nasusukat sa kinang ng medalya.

May mga taong umuuwi na walang parada.

Walang banda.

Walang naghihintay na kamera.

Minsan lumang duffel bag lang ang dala.

Kupas na damit.

Tahimik na mukha.

At mga peklat na ayaw nilang ipaliwanag.

Hindi dahil wala silang kuwentong maipagmamalaki.

Kundi dahil may mga kuwentong napakabigat para gawing yabang.

At si Andres…

Hindi na niya kailangang marinig na tawagin siyang bayani.

Tuwing umaga, sapat nang marinig niya mula sa kusina ang boses ng kanyang ina.

“Anak, kape mo.”

At sasagot siya mula sa bakuran.

“Papunta na, Nay.”

Pagkatapos ay sisikat ang araw sa ibabaw ng bukid.

Magigising ang barangay.

May mga batang tatawa.

May tricycle na daraan.

May manok na muling guguluhin si Mang Carding.

At sa maliit na bahay sa gilid ng bukid, isang dating sundalo na minsang inakalang wala nang lugar para sa kanya sa tahimik na buhay ang sa wakas ay natutong maniwala sa isang bagay na mas mahalaga kaysa anumang medalya.

Nakauwi na talaga siya.

Hindi lamang sa bahay.

Kundi sa sarili niyang buhay.