Hindi ako nakatulog nang gabing iyon.

Hindi rin ako umiyak nang malakas.

Nakaupo lang ako sa tabi ng bintana ng hotel habang unti unting nawawala ang mga ilaw sa paligid ng Tagaytay.

Nakahiga si Rafael sa kabilang dulo ng kama.

Akala niya siguro kailangan ko lang ng oras.

Akala niya paggising ko kinabukasan magiging Andrea ulit ako.

Iyong babaeng kayang patawarin siya dahil mahal siya nito.

Mali siya.

Bandang alas kuwatro ng madaling araw bumangon ako.

Tahimik kong inilagay sa maliit na maleta ang ilang damit ko.

Nang tanggalin ko ang singsing ko napatingin ako rito nang matagal.

Ang ganda.

Pinili pa namin iyon nang magkasama sa isang jewelry store sa Makati dalawang buwan bago ang kasal.

Tinanong pa ako ni Rafael noon kung gusto ko ba ng mas malaking bato.

Tumawa ako.

Sabi ko hindi ko kailangan ng mamahaling singsing basta sigurado akong ako lang.

Nakakatawa pala.

Iniwan ko ang singsing sa ibabaw ng mesa.

Pagkatapos ay umalis ako.

Hindi ko ginising si Rafael.

Wala na akong gustong marinig.

Pagdating ko sa parking area saka ko lang napansin na nanginginig ang mga kamay ko.

Hindi ko alam kung saan ako pupunta.

Ang condo namin sa BGC ay nakapangalan sa kanya.

Ang bahay ng mga magulang ko sa Batangas ay dalawang oras ang layo.

Ayokong umuwi roon.

Hindi dahil wala akong matatakbuhan.

Ayokong makita ni Mama ang mukha ko.

Alam kong isang tingin lang niya sa akin iiyak siya.

At kapag umiyak si Mama baka tuluyan na rin akong bumigay.

Kaya tinawagan ko si Bea.

Matalik kong kaibigan mula college.

Dalawang ring lang ang lumipas.

Andrea.

Bakit.

Hindi ako makapagsalita.

Narinig niya ang paghinga ko.

Nasaan ka.

Tagaytay.

Mag isa ka.

Oo.

Dalawampung minuto akong naghintay bago dumating ang sasakyan niya.

Hindi siya nagtanong.

Binuksan lang niya ang pinto at niyakap ako.

Doon ako umiyak.

Hindi maganda.

Hindi tahimik.

Iyong iyak na halos wala nang tunog dahil hirap ka nang huminga.

Hinayaan lang ako ni Bea.

Pagkatapos ng ilang minuto sinabi niya.

Halika.

Uuwi muna tayo sa akin.

At huwag kang mag alala.

Hindi kita tatanungin hangga’t hindi ka handa.

Pero may isang problema.

Ano.

Mukhang sinusundan tayo.

Napalingon ako.

Isang itim na SUV ang nakahinto ilang metro mula sa amin.

Kilala ko iyon.

Kay Rafael.

Mabilis na bumaba ang bintana.

Siya mismo ang nagmamaneho.

Andrea.

Bumaba siya.

Naka pantalon lang at puting polo na hindi pa maayos ang pagkakabutones.

Lumapit siya.

Umurong ako.

Tumigil siya.

Umuwi tayo.

Wala na akong uuwian kasama ka.

Andrea huwag nating palakihin ito.

Napatawa si Bea sa tabi ko.

Mahina lang.

Pero sapat para marinig niya.

Napatingin si Rafael sa kanya.

Hindi kita kinakausap Bea.

At hindi rin kita asawa kaya wala kang karapatang utusan ako.

Sumikip ang panga ni Rafael.

Bumalik ang tingin niya sa akin.

Andrea.

Sampung taon tayo.

Huwag mong sirain ang sampung taon dahil sa isang bagay na hindi naman nakakaapekto sa pagmamahal ko sa iyo.

Doon ako napatingin nang diretso sa kanya.

Ikaw ang sumira.

Hindi ako.

Parang gusto niyang sumagot.

Pero wala nang lumabas sa bibig niya.

Sumakay ako sa kotse ni Bea.

Habang papalayo kami nakita ko sa side mirror si Rafael.

Nakatayo lang siya sa parking lot.

At sa unang pagkakataon sa loob ng sampung taon hindi ako lumingon pabalik.

Tatlong araw akong nanatili sa bahay ni Bea sa Quezon City.

Pinatay ko ang cellphone ko.

Hindi ako pumasok sa trabaho.

Kumain ako kapag pinipilit niya ako.

Natutulog ako nang dalawang oras tapos biglang nagigising.

Sa ikaapat na araw binuksan ko ang cellphone ko.

Isandaan at dalawampu’t pitong missed calls.

Karamihan kay Rafael.

May messages din mula sa nanay niya.

Mula sa kapatid niya.

Mula sa mga kaibigan namin.

Pero may isang pangalan na hindi ko inaasahan.

Camille Villanueva.

Tatlong mensahe.

Andrea kailangan nating mag usap.

Hindi ako galit sa iyo.

May mga bagay na hindi sinabi sa ating dalawa ni Rafael.

At ang huling mensahe.

Kung gusto mong malaman kung bakit hindi niya ako maaaring hiwalayan magkita tayo.

Napaupo ako nang tuwid.

Binasa ko ulit.

At ulit.

Napansin ni Bea ang mukha ko.

Ano iyan.

Ipinakita ko sa kanya.

Tumahimik siya.

Huwag kang pumunta mag isa.

Hindi ko alam kung pupunta ako.

Pero alam kong nagsisinungaling ako sa sarili ko.

Kinabukasan nagkita kami ni Camille sa isang maliit na cafe sa Alabang.

Dumating ako nang mas maaga.

Eksaktong alas diyes pumasok ang isang babaeng nakasuot ng simpleng beige na blouse at mahabang palda.

Walang bodyguard.

Walang designer bag.

Wala ring itsura ng babaeng inaasahan kong makikita.

Hindi siya mukhang kontrabida.

Iyon ang unang bagay na ikinainis ko.

Mas madali sana kung masama siyang tao.

Lumapit siya sa mesa.

Andrea.

Tumango ako.

Camille.

Umupo siya.

Ilang segundo kaming walang sinabi.

Dalawang babaeng parehong niloko ng iisang lalaki pero hindi pa alam kung sino ang may karapatang magalit kanino.

Si Camille ang unang nagsalita.

Una sa lahat gusto kong humingi ng tawad.

Bakit ikaw ang humihingi ng tawad.

Dahil alam kong may girlfriend siya noong pinakasalan ko siya.

Parang may humigpit sa dibdib ko.

Alam mo.

Tumango siya.

Pero hindi ko alam na kayo pa rin.

Iyon ang sinabi niya sa akin noon.

Na naghiwalay na kayo.

Napapikit ako.

May inilabas siyang brown envelope mula sa bag niya.

Hindi niya agad ibinigay.

Limang taon na ang nakalipas nalugi ang negosyo ng pamilya ko. Malaki ang utang namin sa kumpanya ng mga Villanueva.

May sakit noon ang tatay ko.

Nagkaroon ng kasunduan ang mga magulang namin.

Kasal kapalit ng pag ayos sa utang at pagsasama ng dalawang negosyo.

Tinanggap ko.

Bata rin ako.

Takot.

At oo.

Mahal ko rin si Rafael noon.

Napatingin ako sa kanya.

Ngumiti siya pero walang saya.

Hindi niya ako minahal.

Kahit minsan.

Hindi ko alam kung bakit pero mas masakit marinig iyon kaysa inaasahan ko.

Hindi dahil naaawa ako kay Rafael.

Dahil bigla kong nakita ang sitwasyon mula sa kabilang bahagi.

Ako ang babaeng may pagmamahal niya pero walang pangalan sa batas.

Si Camille ang may pangalan pero walang pagmamahal.

Pareho kaming talo.

Bakit hindi ka umalis.

Tinanong ko.

Tumingin siya sa kanyang tasa.

Sinubukan ko.

Tatlong taon na ang nakalipas.

Pero nagkasakit ang mama ni Rafael. Ako ang kasama niya sa ospital. Ako ang nag asikaso sa bahay. Ako rin ang humawak sa ilang negosyo habang nasa ibang bansa si Rafael.

Pagbalik niya sinabi niyang hindi magandang panahon para pag usapan ang paghihiwalay.

Lumipas ang tatlong taon.

Hindi na muling dumating ang magandang panahon.

Napakagat ako sa labi.

Tapos sinabi niya sa akin na wala siyang sapat na dahilan para iwan ka.

Napangiti si Camille.

Talaga.

Tumango ako.

Napailing siya.

May dahilan.

Ano.

Itinulak niya sa akin ang envelope.

Nasa loob ang mga dokumentong pirmado ko dalawang buwan na ang nakalipas.

Binuksan ko.

Petition.

Mga papeles mula sa abogado.

May pirmang Camille Villanueva sa ibaba.

Hindi ko maintindihan.

Gusto mo nang tapusin ang kasal ninyo.

Matagal na.

Pero hindi pinirmahan ni Rafael ang mga dokumentong kailangan niyang asikasuhin.

Nanlamig ang mga daliri ko.

Bakit.

Hindi ko alam.

Baka dahil sa pamilya.

Baka negosyo.

Baka convenience.

O baka gusto niya lang na laging may dalawang pintuang puwedeng balikan.

Tumigil siya.

Pagkatapos ay sinabi niya ang linyang hindi ko makalimutan.

Andrea huwag tayong mag away dahil sa lalaking nagsinungaling sa ating dalawa.

Tahimik ako.

May punto siya.

Napakasimpleng punto.

Pero kung minsan kailangan mong marinig mula sa mismong taong akala mo kaaway mo.

Hindi pala si Camille ang kalaban.

Hindi rin ako.

Paglabas namin ng cafe may naghihintay sa labas.

Si Rafael.

Hindi ko alam kung paano niya nalaman.

Bumaba siya mula sa sasakyan.

Nang makita niya kaming magkasama nagbago ang mukha niya.

Camille.

Ano ang ginagawa mo rito.

Ngumiti si Camille.

Kinakausap ko ang babaeng niloko mo.

Rafael looked at me.

Andrea makinig ka muna.

Hindi.

Ngayon ikaw ang makikinig.

Inilabas ko ang mga dokumento.

Sinabi mo sa akin na wala kang dahilan para tapusin ang kasal ninyo.

Pero gusto na pala ni Camille.

Matagal na.

Bakit hindi mo sinabi.

Hindi siya agad nakasagot.

Iyon ang sagot.

Iyong katahimikan.

Iyong ilang segundong naghahanap siya ng paliwanag na hindi magmumukhang kasinungalingan.

Sa wakas nagsalita siya.

Komplikado ang negosyo.

Napatawa ako.

Negosyo.

Andrea kapag natapos ang kasal namin ni Camille may mga shares at properties na kailangang hatiin. Maaaring maapektuhan ang kumpanya. Maraming empleyado ang nakasalalay doon.

Camille crossed her arms.

Huwag mong gamitin ang mga empleyado.

Rafael.

Pinag usapan na ito ng mga abogado natin.

Kaya pala hindi ka pumipirma.

Hindi sumagot si Rafael.

Lumapit siya sa akin.

Andrea bigyan mo ako ng panahon.

Isang buwan.

Aayusin ko lahat.

Dati isang pangungusap lang na ganoon sapat na para maghintay ako.

Isang buwan.

Isang taon.

Kahit gaano katagal.

Pero may kakaibang nangyari sa akin sa loob ng apat na araw.

Napagod ako.

Hindi galit.

Pagod.

Rafael hindi kita hihintayin.

Natigilan siya.

Hindi kita pinapapili sa aming dalawa ni Camille.

Pinipili ko ang sarili ko.

Lumakad ako palayo.

Tinawag niya ang pangalan ko.

Hindi ako huminto.

Pagkaraan ng dalawang linggo bumalik ako sa trabaho.

Isa akong interior designer sa isang maliit na firm sa Makati.

Dati gusto ni Rafael na huminto ako pagkatapos naming ikasal.

Sabi niya hindi ko kailangang magtrabaho.

Buti na lang hindi ako pumayag.

Dahil sa panahong iyon ang trabaho ko ang naging lugar kung saan muli kong nakilala ang sarili ko.

Hindi Mrs. Villanueva.

Hindi girlfriend ni Rafael.

Andrea Mendoza.

Iyong babaeng mahilig gumuhit ng kakaibang mga bahay sa likod ng notebook noong college.

Iyong babaeng gustong magkaroon ng sariling studio balang araw.

Isang hapon tinawag ako ng boss ko.

May malaking resort project sa Palawan.

Gusto ka ng client bilang lead designer.

Ako.

Ikaw.

Anim na buwan kang doon.

Dati siguradong tatanggi ako.

Anim na buwan malayo kay Rafael.

Ngayon.

Kailan ang flight.

Napatawa ang boss ko.

Iyon ang gusto kong marinig.

Lumipad ako papuntang Puerto Princesa makalipas ang siyam na araw.

Walang dramatic airport scene.

Hindi dumating si Rafael para pigilan ako.

Hindi rin ako umasa.

Pero bago mag takeoff nakatanggap ako ng message.

Andrea.

Pipirmahan ko na ang lahat.

Hindi ako sumagot.

Makalipas ang tatlong buwan may ipinadalang larawan si Camille.

Hawak niya ang isang dokumento at nakangiti.

May caption.

Malaya na ako.

Napangiti rin ako.

Tumawag siya kinagabihan.

Hindi na kami estranghero noon.

Hindi rin matalik na magkaibigan.

Pero may kakaibang pagkakaunawaan sa pagitan namin.

Kumusta ka.

Masaya.

Ikaw.

Nag aaral akong mag bake.

Napatawa ako.

Ikaw.

Baking.

Huwag kang mang insulto.

May oven ako at may pangarap.

Nagtawanan kami.

Bago ibaba ang tawag bigla siyang naging seryoso.

Andrea.

Ano.

May sinabi sa akin si Rafael.

Ayokong malaman.

Hindi tungkol sa pagbabalikan ninyo.

Tumahimik ako.

Ano.

Pupunta raw siya sa Palawan.

Napatingin ako sa dagat mula sa balcony ng inuupahan kong apartment.

Hindi ko alam kung ano ang naramdaman ko.

Takot.

Inis.

Kaunting lungkot.

Pero wala na iyong dating pananabik.

Kinabukasan dumating nga siya.

Nakita ko siyang nakatayo sa labas ng construction site.

Payat siya.

Mas maitim ang balat.

Walang driver.

Walang mamahaling suit.

Simpleng polo lang.

Lumapit ako.

Bakit ka nandito.

Para humingi ng tawad.

Nasabi mo na iyan.

Hindi.

Marami akong sinabi para hindi ka umalis.

Hindi ako humingi ng tawad nang walang dahilan.

Napatingin ako sa kanya.

Andrea mali ako.

Hindi dahil nahuli mo ako.

Hindi dahil iniwan mo ako.

Mali ako dahil ginawa kong dahilan ang pagmamahal ko para bigyang katwiran ang panloloko ko.

Tahimik ako.

Nagpatuloy siya.

Akala ko kapag mahal kita sapat na iyon.

Akala ko puwede kong ayusin ang lahat para walang mawala sa akin.

Ikaw.

Si Camille.

Pamilya.

Negosyo.

Reputasyon.

Lahat.

Pero ang totoo naging sakim ako.

Iyon ang unang pagkakataong narinig kong magsalita si Rafael nang hindi ipinagtatanggol ang sarili niya.

Walang pero.

Walang dahilan.

Walang kasalanan ng pamilya.

Tumango ako.

Salamat sa pag amin.

May pag asa ba tayo.

Diretso niyang tinanong.

Tumingin ako sa kanya.

Noon sana iyon ang pinakagusto kong marinig.

Ngayon hindi ko alam.

At ayokong magsinungaling.

Hindi ko alam Rafael.

Tumango siya.

Okay.

Okay lang.

Akala ko kukulitin niya ako.

Hindi.

Umalis siya kinabukasan.

Walang bulaklak.

Walang singsing.

Walang pangakong maghihintay habang buhay.

Nakakagulat pero iyon ang unang bagay na ginawa niyang tama.

Lumipas ang isang taon.

Natapos ang resort.

Nakakuha ako ng dalawang bagong project dahil doon.

Pagbalik ko sa Maynila nagbukas ako ng sarili kong maliit na design studio sa Quezon City.

Apat lang kami.

Ako.

Dalawang junior designer.

At isang receptionist na mas madalas kumain kaysa sumagot ng telepono.

Hindi glamorous.

May mga buwan na kinakabahan ako sa renta.

May mga gabing alas dose na nasa opisina pa ako.

Pero akin iyon.

Isang Sabado may pumasok na customer.

Nakatungo ako sa laptop kaya hindi ko agad nakita.

Good afternoon po.

May appointment kayo.

Wala.

Kilala ko lang ang owner.

Napatingala ako.

Rafael.

Mas simple na siya ngayon.

Hindi ko alam kung imagination ko lang pero parang mas tahimik ang mga mata niya.

May dala siyang maliit na paso ng halaman.

Hindi bouquet.

Halaman.

Ano iyan.

Peace lily.

Bakit.

Sabi ng tindera madaling alagaan.

Napatawa ako.

Hindi ka pa rin marunong pumili ng regalo.

Oo.

Pero buhay naman.

Iniabot niya iyon sa akin.

Congratulations sa studio.

Salamat.

Umalis siya pagkatapos ng limang minuto.

Walang drama.

Makalipas ang dalawang linggo dumaan ulit siya.

Pagkaraan ng isang buwan nagkape kami.

Pagkaraan ng tatlong buwan kumain kami ng hapunan.

Hindi ko siya pinatawad dahil sa isang speech.

Hindi ganoon gumagana ang puso.

Minsan gusto ko siyang makita.

Minsan kapag naaalala ko ang nangyari ayaw kong sagutin ang tawag niya.

Hindi siya nagrereklamo.

May isang gabi na tinanong niya ako.

Hanggang kailan mo ako pagbabayarin.

Napatingin ako sa kanya.

Akala ko nagbibiro.

Hindi pala.

Kaya sinabi ko.

Kung pakiramdam mo nagbabayad ka lang baka dapat tumigil tayo.

Nanahimik siya.

Kinabukasan nagtext siya.

Tama ka.

Hindi ako naghihintay bilang parusa.

Nandito ako dahil gusto kong maging taong karapat dapat pagkatiwalaan kahit hindi mo ako balikan.

Iyon ang unang pagkakataong naniwala akong baka nagbago nga siya.

Hindi dahil sa sinabi niya.

Dahil pagkatapos noon hindi na niya tinanong kung kailan ko siya patatawarin.

Dalawang taon pagkatapos ng gabing iyon sa Tagaytay nagpunta ako sa Batangas para sa birthday ni Mama.

Pagdating ko sa bahay nakita ko si Rafael sa kusina.

May apron.

May hawak na sandok.

Napatingin ako kay Mama.

Ma.

Ano ito.

Inimbitahan ko.

Bakit.

Marunong na siyang magluto.

Hindi iyan sagot.

Tumawa si Mama.

Sa hapag kainan hindi napag usapan ang nakaraan.

Si Papa nagkuwento tungkol sa manok ng kapitbahay.

Si Mama nagreklamo tungkol sa presyo ng sibuyas.

Si Rafael tahimik na nagsandok ng kanin.

Ordinaryong hapunan.

Pero kakaiba.

Parang may bahagi sa akin na matagal nang nakatikom at unti unting bumukas.

Pagkatapos kumain lumabas ako sa bakuran.

Sumunod si Rafael.

Andrea.

Hmm.

May gusto sana akong itanong.

Kapag may singsing ka diyan uuwi ako.

Napatawa siya.

Wala.

Promise.

Ano.

Pwede ba kitang ligawan ulit.

Napatingin ako sa kanya.

Mula simula.

Walang sampung taon.

Walang utang.

Walang dahil matagal na tayo.

Kung ayaw mo titigil ako.

Matagal akong tahimik.

Then I smiled.

Pwede.

Pero huwag kang feeling close.

Napatawa siya.

Opo ma’am.

At doon nagsimula ang kakaibang second first date namin.

Hindi mabilis.

Hindi perpekto.

Nag aaway kami.

Minsan tungkol sa maliliit na bagay.

Minsan tungkol sa nakaraan.

May mga pagkakataong umiiyak pa rin ako.

Pero sa pagkakataong iyon hindi na niya sinasabing nag ooverreact ako.

Nakikinig siya.

Humihingi ng tawad kapag mali.

At natutunan ko ring huwag gawing sandata ang nakaraan sa bawat pagtatalo.

Isang taon pa ang lumipas.

Isang umaga dinala niya ako sa Tagaytay.

Sa parehong hotel.

Pagkakita ko pa lang sa gusali napahinto ako.

Rafael.

Bakit tayo nandito.

May kailangan akong itama.

Pumasok kami sa isang maliit na garden.

Walang tao maliban sa pamilya ko at ilang malalapit na kaibigan.

Naroon din si Camille.

Kasama ang lalaking fiancé niya.

Nang makita niya ako kumindat siya.

Lumapit si Rafael sa akin.

Walang engrandeng dekorasyon.

Walang photographer na sumisigaw.

May hawak siyang maliit na kahon.

Andrea.

Noong unang beses binigyan kita ng singsing habang may katotohanan akong itinatago.

Ayokong ulitin iyon.

Kaya bago kita tanungin gusto kong malinaw.

Wala na akong asawa.

Wala nang kasunduang nakatago.

Wala nang ibang buhay sa likod mo.

At kung sabihin mong hindi ngayon uuwi tayo at kakain na lang.

Napatawa ako habang naiiyak.

Binuksan niya ang kahon.

Hindi malaking diamond.

Simple lang.

Eksaktong klase ng singsing na sinabi kong gusto ko maraming taon na ang nakalipas.

Andrea Mendoza.

Pwede ba kitang pakasalan.

Tumingin ako sa paligid.

Kay Mama.

Kay Papa.

Kay Bea na umiiyak na mas malakas pa sa akin.

Kay Camille na nakangiti.

Pagkatapos kay Rafael.

Ang lalaking minsang sumira sa puso ko.

At ang lalaking hindi ko obligasyong patawarin.

Pero pinili kong patawarin.

Hindi dahil sampung taon kami.

Hindi dahil sayang ang nakaraan.

Hindi dahil natatakot akong magsimulang muli.

Pinili ko siya dahil sa pagkakataong iyon malaya akong pumili.

Oo.

Isang salita.

Pero bago niya maisuot ang singsing hinila ko ang kamay ko.

Sandali.

Nanlaki ang mata niya.

Bakit.

May kondisyon ako.

Ano.

Walang lihim.

Kahit pangit.

Kahit nakakahiya.

Kahit sa tingin mo magagalit ako.

Walang lihim.

Tumango siya.

Wala.

At isa pa.

Ano.

Hindi ako titigil sa trabaho.

Napangiti siya.

Alam ko.

At akin ang kalahati ng closet.

Andrea.

Higit kalahati na nga ang gamit mo.

Tumawa ang lahat.

Doon niya isinuot ang singsing.

Makalipas ang anim na buwan nagpakasal kami.

Legal.

Simple.

Sa isang maliit na simbahan sa Batangas.

Walang daan daang bisita.

Walang napakalaking reception.

Ang pinakamahalaga sa akin ay isang pirasong dokumento na dati raw ay walang halaga.

Marriage certificate.

Nang ibigay iyon sa akin pagkatapos ng seremonya matagal ko itong tinitigan.

Lumapit si Rafael.

Ano.

Ngumiti ako.

Wala.

Gusto ko lang makita.

Dati sinabi mong papel lang ito.

Napayuko siya.

Bobo ako noon.

Oo.

Sobra.

Tumawa siya.

Then he kissed my forehead.

Pagkalipas ng dalawang taon lumipat ang studio ko sa mas malaking opisina.

Labing apat na tao na ang empleyado ko.

Si Camille naman nagbukas ng bakery sa Alabang.

At oo.

Masarap na siyang mag bake.

Minsan nagpapadala siya ng cake sa birthday ko na may note.

Para sa babaeng muntik ko nang maging mortal na kaaway dahil sa isang lalaking sablay.

Hindi namin nakakalimutan ang nangyari.

Hindi rin namin kailangang kalimutan.

May mga sugat na hindi nawawala.

Nagiging bahagi lang sila ng kuwento nang hindi na sila ang buong kuwento.

Isang gabi nadatnan ko si Rafael sa sala.

Karga niya ang dalawang taong gulang naming anak na babae habang sinusubukang patulugin.

Pagkakita sa akin ng anak namin iniunat agad nito ang maliliit niyang kamay.

Mama.

Kinuha ko siya.

Napatingin ako kay Rafael.

Pagod ang mukha niya.

Magulo ang buhok.

May mantsa ng gatas ang shirt.

Malayo sa lalaking nakatayo sa hotel room ilang taon na ang nakalipas at nagsabing isipin ko na lang na hindi umiiral ang legal niyang asawa.

Napansin niyang nakatitig ako.

Bakit.

Wala.

May naalala lang ako.

Napakunot ang noo niya.

Masama ba.

Medyo.

Lumapit siya.

Sorry.

Napangiti ako.

Hindi mo nga alam kung ano.

Alam ko.

Kapag ganyan ka tumingin malamang kasalanan ko.

Napatawa ako.

Tama.

Tahimik ang bahay.

Mahina ang ulan sa labas.

Nakatulog na ang anak namin sa balikat ko.

At bigla kong naalala iyong Andrea na madaling araw na umalis sa hotel sa Tagaytay.

Iyong babaeng nanginginig habang hawak ang maleta.

Kung makakausap ko siya ngayon hindi ko sasabihing magiging maayos agad ang lahat.

Hindi iyon totoo.

Hindi ko rin sasabihing magtiwala siyang babalik si Rafael.

Dahil hindi iyon ang pinakamahalagang nangyari.

Sasabihin ko sa kanya.

Umalis ka.

Umiyak ka.

Magalit ka.

Magsimula ka ulit kahit hindi mo alam kung paano.

Dahil bago mo malaman kung sino ang karapat dapat mong mahalin kailangan mo munang matutunang huwag iwan ang sarili mo para lamang manatili ang ibang tao.

At kung bumalik man ang isang tao sa buhay mo hayaan mong bumalik siya sa pintuan.

Hindi sa lumang puwesto niya.

Kailangan niyang kumatok.

Kailangan niyang maghintay.

At ikaw ang magpapasya kung bubuksan mo.

Andrea.

Boses ni Rafael ang nagpabalik sa akin.

Hmm.

Mahal kita.

Tumingin ako sa kanya.

Dati kapag sinasabi niya iyon pakiramdam ko iyon na ang pinakamahalagang pangungusap sa mundo.

Ngayon iba na.

Mas payapa.

Hindi ko kailangan ang mga salitang iyon para malaman kung sino ako.

Pero masarap pa ring marinig.

Mahal din kita.

Ngumiti siya.

Pagkatapos ay itinuro niya ang anak naming natutulog.

Pwede mo bang sabihin sa anak mo na alas dos na ng madaling araw.

Anak ko lang kapag ayaw matulog.

Oo.

Kapag mabait anak natin.

Tama.

Mahina kaming nagtawanan para hindi magising ang bata.

At habang nakatayo kami roon sa gitna ng magulong sala na puno ng laruan at bote ng gatas na hindi pa nahuhugasan naisip ko kung gaano kakaiba ang buhay.

Akala ko noon ang happy ending ay iyong hindi ka kailanman masasaktan.

Hindi pala.

Minsan ang magandang wakas ay iyong nasaktan ka nang sobra pero hindi ka naging mapait.

Nawala sa iyo ang dating buhay pero nakagawa ka ng mas totoong buhay.

At iyong taong minsang nagsinungaling sa iyo.

Kung talagang nagbago siya.

Kung pinatunayan niya iyon hindi sa isang araw kundi sa maraming taon.

Kung kaya mo pa siyang mahalin nang hindi nawawala ang sarili mo.

Baka maaari kayong magsimula ulit.

Hindi mula sa kung saan kayo nasira.

Mula sa simula.

Kinabukasan nakita ko ang lumang singsing sa isang maliit na kahon habang naglilinis ng cabinet.

Iyong singsing mula sa unang kasal namin.

Hindi ko pala itinapon.

Hinawakan ko iyon saglit.

Pumasok si Rafael.

Ano iyan.

Ipinakita ko sa kanya.

Biglang natahimik siya.

Itatapon ko na ba.

Tanong niya.

Umiling ako.

Hindi.

Itago natin.

Bakit.

Ibinalik ko sa kahon.

Para kapag lumaki ang anak natin at nagtanong kung bakit hindi dapat magsinungaling sa taong mahal niya may maipapakita tayong ebidensya kung gaano kamahal ang presyo.

Napangiwi siya.

Kailangan talagang may exhibit.

Oo.

Museum of Bad Decisions by Rafael Villanueva.

Tumawa ako.

Siya rin.

At pagkatapos ng lahat ng luha galit katahimikan at mga taon na kinailangan naming buuin muli ang tiwala ang tunog ng tawanan naming iyon ang naging paborito kong bahagi ng kuwento.

Hindi ang unang kasal.

Hindi ang pangalawa.

Hindi ang singsing.

Hindi ang dokumento.

Kundi ang simpleng katotohanang sa wakas wala na kaming kailangang itago sa isa’t isa.

Isinara ko ang kahon.

At sa pagkakataong iyon hindi na masakit tingnan ang lumang singsing.

Isa na lang itong bagay mula sa nakaraan.

Samantalang ang buhay na gusto kong piliin.

Nasa harap ko na.