Dahan-dahan akong bumaba sa sasakyan.

Hindi ko muna kinuha ang mga regalong nasa likod. Iniwan ko ring nakabukas ang pinto. May isang matandang lalaking nakaupo sa ilalim ng puno ng mangga sa kabilang bakuran. Nakilala ko siya agad.

Si Mang Isko.

Dati, siya ang nagpapahiram sa amin ng kalabaw kapag panahon ng pagtatanim.

“Mang Isko!”

Napalingon siya. Ilang segundo niya akong tinitigan bago biglang tumayo.

“Daniel? Ikaw ba talaga iyan?”

Ngumiti ako at lumapit para magmano.

“Opo, Mang Isko. Nakauwi na rin.”

Hinawakan niya ang magkabilang balikat ko. Tiningnan ang mukha ko, ang damit ko, pagkatapos ay ang sasakyang nakaparada sa harap ng bahay.

“Ang laki na ng ipinagbago mo, iho.”

“Nasaan po si Nanay?”

Biglang nawala ang ngiti niya.

Hindi ko nagustuhan iyon.

“Mang Isko, nasaan po ang nanay ko?”

Tumingin siya sa burol sa likod ng aming bahay.

“Nandoon.”

“Sa bukid po?”

Umiling siya.

“Sa taas ng burol. Doon siya madalas.”

Napatingin ako sa makitid na daang paakyat. Noong bata pa ako, doon kami namimitas ng bayabas. Kapag tag-ulan, madulas ang lupa. Kapag tag-araw naman, halos hindi mo kayaning maglakad nang walang tsinelas dahil sa init.

“Bakit naman po siya nandoon?”

Hindi agad sumagot si Mang Isko.

“Daniel, bago ka umakyat, may kailangan kang malaman.”

Pero hindi na ako nakinig.

Tumakbo ako papasok sa bahay.

“Nanay!”

Walang sumagot.

“Ma! Nandito na ako!”

Ang sumalubong sa akin ay amoy ng lumang kahoy at mga damit na matagal nang nakasampay sa loob ng bahay.

Halos wala nang nagbago.

Nandoon pa rin ang maliit naming mesa. May isang paa itong mas maikli kaya may nakasingit na nakatuping karton sa ilalim.

Nandoon din ang lumang aparador na minsang binili ni Nanay sa halagang tatlong daang piso.

Ngunit may isang bagay na hindi ko inaasahan.

Sa ibabaw ng mesa, may labindalawang lumang kalendaryo.

Nakatali ang mga iyon gamit ang pulang sinulid.

Kinuha ko ang isa.

Taong 2015.

May bilog ang petsa ng pag-alis ko.

Sa tabi nito, nakasulat sa sulat-kamay ni Nanay:

“Umalis si Daniel. Maghihintay ako.”

Binuksan ko ang kasunod na kalendaryo.

2016.

May nakasulat sa unang araw ng Enero.

“Sana ngayong taon makauwi na ang anak ko.”

Napaupo ako.

Sa pangatlong kalendaryo, may mga petsang minarkahan niya.

Kaarawan ko.

Pasko.

Bagong Taon.

At sa bawat kaarawan ko, iisa ang nakasulat.

“Maligayang kaarawan, anak. Kumain ka sana nang maayos.”

Hindi ko namalayang umiiyak na pala ako.

Labindalawang taon.

Labindalawang kaarawang hindi ko siya nakasama.

Labindalawang Paskong hindi ko man lang siya nayakap.

At ang mas masakit, noong mga panahong iyon, iniisip kong sapat na ang pagpapadala ko ng pera.

“Daniel?”

Napalingon ako.

Nakatayo sa pintuan ang isang babaeng may dalang palanggana ng bagong labang damit.

Si Aling Mercy.

Kapitbahay namin mula noong bata pa ako.

“Ay, Diyos ko! Nakauwi ka na pala!”

Lumapit siya at niyakap ako.

“Tita, nasaan po si Nanay?”

Naramdaman kong humigpit ang yakap niya.

“Anak, umakyat na naman siya kaninang umaga.”

“Bakit po ba siya umaakyat doon?”

Napabuntong-hininga si Aling Mercy.

“Simula noong umalis ka, halos araw-araw na siyang pumupunta roon.”

“Para saan?”

“Para hintayin ka.”

Hindi ako nakapagsalita.

“Alam mo naman ang burol na iyon. Kitang-kita mula roon ang kalsadang dinaraanan ng mga bus galing Maynila. Sabi niya, kapag dumating ka, gusto niyang siya ang unang makakita sa iyo.”

Napatingin ako sa bintana.

Malinaw mula roon ang tuktok ng burol.

“Labindalawang taon po siyang naghihintay?”

Tumango si Aling Mercy.

“Kapag umuulan, sinasabihan naming huwag nang umakyat. Kapag mainit, pinapagalitan namin dahil baka mahilo. Pero matigas ang ulo ng nanay mo.”

Napangiti siya nang malungkot.

“May dala pa iyong maliit na payong. Minsan, isang supot ng nilagang kamote. Sabi niya, baka raw gutom ka pagdating mo.”

Hindi ko na napigilan ang sarili ko.

Lumabas ako ng bahay at tumakbo patungo sa burol.

“Daniel! Sandali!”

Hindi ako huminto.

May mga damong tumatama sa aking mga binti. Dumulas ang sapatos ko sa basang lupa. Muntik pa akong matumba sa isang batong nakaharang sa daan.

Wala akong pakialam.

Gusto ko lang makita si Nanay.

Ngunit nang makarating ako sa gitna ng burol, may narinig akong boses.

Mahina.

Halos tinatangay ng hangin.

“Anak, baka bukas ka na dumating…”

Natigilan ako.

Sa ilalim ng isang matandang puno ng akasya, may isang babaeng nakaupo sa maliit na bangkong kawayan.

Maputi na ang halos lahat ng buhok niya.

Payat.

Nakasuot ng kupas na damit na may ilang tagpi sa manggas.

May nakapatong na maliit na supot sa kanyang kandungan.

Nakatingin siya sa malayong kalsada.

Si Nanay.

Pero hindi ko agad siya matawag.

Dahil hindi ko matanggap ang nakikita ko.

Noong umalis ako, malakas pa siya. Kaya pa niyang magbuhat ng dalawang malaking palanggana ng labahin. Kaya pa niyang habulin ako kapag ayaw kong maligo.

Ngayon, hirap na siyang umayos ng pagkakaupo.

“Ma…”

Hindi niya narinig.

Lumapit ako.

“Nanay.”

Dahan-dahan siyang lumingon.

Tinitigan niya ako.

Matagal.

Napakunot ang noo niya, na para bang sinusubukang alalahanin kung saan niya nakita ang mukha ko.

“May hinahanap ka ba, iho?”

Parang may humigpit sa dibdib ko.

“Ma, ako ito.”

Ngumiti siya nang magalang.

“Sino?”

“Ako po si Daniel.”

Nabitawan niya ang supot na hawak.

Gumulong sa lupa ang dalawang nilagang kamote.

Tumayo siya, ngunit nanghina ang kanyang mga tuhod.

Agad ko siyang sinalo.

“Daniel?”

“Opo, Ma. Ako ito. Nakauwi na ako.”

Hinawakan niya ang mukha ko.

Una, ang pisngi ko.

Pagkatapos, ang noo.

Hinaplos niya ang buhok ko na para bang tinitiyak na hindi ako isang panaginip.

“Anak ko?”

Tumango ako habang umiiyak.

“Anak ninyo po.”

Bigla niya akong niyakap.

Mahigpit.

Napakahigpit para sa isang babaeng halos wala nang lakas.

“Ang tagal mo naman, anak…”

Iyon lang.

Wala siyang tinanong tungkol sa trabaho ko.

Hindi niya tinanong kung may asawa na ako.

Hindi niya tinanong kung magkano ang kinikita ko.

Ang una niyang sinabi pagkatapos ng labindalawang taon ay…

“Ang tagal mo naman.”

Lumuhod ako sa harap niya.

“Patawarin ninyo ako, Ma.”

Hinawakan niya ang aking ulo at inilapit sa kanyang dibdib.

“Bakit ka humihingi ng tawad?”

“Dahil iniwan ko kayo.”

“Hindi mo ako iniwan. Nagtrabaho ka lang.”

“Pero hindi ako umuwi.”

“Eh, nandito ka na ngayon.”

Umiyak ako nang umiyak.

Hindi ko alam kung gaano kami katagal na magkayakap.

Hanggang sa bigla niyang naalala ang isang bagay.

“Ay, sandali!”

Yumuko siya para pulutin ang mga kamoteng nahulog.

“May dala akong pagkain para sa iyo. Baka gutom ka.”

Doon ako tuluyang nawalan ng lakas.

Ang lalaking nakabili ng sariling sasakyan.

Ang lalaking may tatlong negosyo sa Maynila.

Ang lalaking kayang kumain sa mamahaling restawran anumang oras.

Nakaupo ngayon sa damuhan, umiiyak habang hawak ang dalawang nilagang kamote.

“Ma, kumain na po ako.”

“Isa lang, anak. Tikman mo. Matamis iyan.”

Kinuha ko ang isa.

Binalatan niya iyon gamit ang nanginginig niyang mga daliri.

At habang kinakain ko, pinagmamasdan niya ako na para bang iyon ang pinakamasayang araw sa buong buhay niya.

Hindi ko alam na may mas mabigat pa pala akong matutuklasan.

Dahil nang akayin ko siyang pababa ng burol, bigla siyang huminto.

“Anak, may sasabihin ako sa iyo.”

“Ano po iyon?”

“Huwag kang magagalit kay Kuya Ramon mo.”

Natigilan ako.

Si Kuya Ramon.

Ang nakatatanda kong kapatid.

Siya ang pinagkakatiwalaan kong tumanggap ng perang ipinapadala ko buwan-buwan.

Siya rin ang nagsasabing maayos ang kalagayan ni Nanay sa tuwing tumatawag ako.

“Bakit po, Ma?”

Hindi siya sumagot.

Ngunit nang makarating kami sa bahay, naunawaan ko kung bakit.

Nasa harap ng aming bakuran si Kuya Ramon.

Nakasakay sa lumang motorsiklo.

Nang makita niya ako, bigla siyang napahinto.

“Daniel?”

Hindi ako ngumiti.

“Kuya, kailangan nating mag-usap.”

Tumingin siya kay Nanay.

Pagkatapos ay sa sasakyan ko.

“Ngayon ka lang dumating?”

“Opo. At gusto kong malaman kung bakit ganito pa rin ang bahay natin.”

Hindi siya sumagot.

“Kuya, mahigit isang daang libong piso ang ipinapadala ko kada buwan nitong nakaraang tatlong taon. Bukod pa iyon sa mga ipinadala ko noon.”

Napayuko siya.

“Nasaan ang pera?”

Lumapit si Nanay.

“Daniel, huwag kayong mag-away.”

“Ma, gusto ko lang malaman.”

“Anak…”

Ngunit bago pa siya makapagsalita, biglang lumuhod si Kuya Ramon sa harap namin.

“Patawarin mo ako.”

Napatigil ako.

“Ano?”

“Hindi ko naibigay lahat kay Nanay.”

Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa buong katawan ko.

“Ano ang ginawa mo sa pera?”

Umiyak siya.

“Hindi ko alam kung paano ko sasabihin.”

“Sabihin mo!”

Napaatras si Nanay sa lakas ng boses ko.

Agad akong natahimik.

Si Kuya Ramon naman ay nanatiling nakaluhod.

“Noong una, ginagamit ko ang ipinapadala mo para sa gamot ni Nanay at sa pagkain namin. Pero noong nagkasakit si Liza…”

Si Ate Liza, ang asawa niya.

Naalala kong sinabi niyang namatay ito apat na taon na ang nakalipas.

“Nagkaroon siya ng sakit sa bato. Dalawang beses siyang kailangang magpa-dialysis kada linggo. Hindi sapat ang kinikita ko sa bukid.”

“Kuya, bakit hindi mo sinabi sa akin?”

“Dahil noon, nagsisimula ka pa lang sa negosyo mo. Alam kong baon ka rin sa utang.”

Napaupo siya sa hagdan.

“Nang lumaki ang gastos, nangutang ako. Pagkatapos, nangutang ulit para mabayaran ang unang utang.”

Huminga siya nang malalim.

“May mga panahong ipinangbabayad ko sa ospital ang perang ipinapadala mo. Akala ko, kapag gumaling si Liza, makakabawi rin kami.”

Hindi ako makapagsalita.

“Pero hindi siya gumaling.”

Napatingin ako sa loob ng bahay.

May isang lumang litrato ni Ate Liza sa dingding. May maliit na tuyong bulaklak sa tabi nito.

“At pagkatapos niyang mamatay?”

Doon lalo siyang napaiyak.

“Nalulong ako sa sugal.”

Hindi ko inaasahan ang sagot na iyon.

“Ano?”

“Akala ko mababawi ko ang mga nawala sa amin. Nagsimula sa maliit na pustahan. Hanggang sa hindi ko namalayang halos lahat ng natitirang pera mo, naipatalo ko na.”

Tumayo ako.

Hindi ko alam kung gusto ko siyang suntukin o yakapin.

“Alam mo ba kung ilang taon akong nagtrabaho para sa perang iyon?”

“Opo.”

“Alam mo ba kung ilang gabing hindi ako natulog?”

“Opo.”

“Alam mo ba kung ilang beses akong nagtiis ng gutom dahil iniisip kong mas kailangan ni Nanay ang pera?”

Hindi na siya nakasagot.

Nanginginig ang mga kamay ko.

At pagkatapos, may sinabi si Nanay na hindi ko inaasahan.

“Anak, alam ko.”

Napalingon ako.

“Ano po?”

“Alam kong nawala ang pera.”

“Alam ninyo?”

Tumango siya.

“Bakit hindi ninyo sinabi sa akin?”

Umupo siya sa lumang silya.

“Dahil noong panahong iyon, pareho kayong nahihirapan.”

“Pero Ma, kaya ko naman kayong tulungan!”

“Alam ko.”

“Kung sinabi ninyo lang sana…”

Hindi ko natapos ang pangungusap.

Dahil biglang umubo si Nanay.

Isang malalim at matagal na ubo.

Napahawak siya sa dibdib.

Agad akong lumapit.

“Ma, matagal na po ba kayong inuubo?”

Umiling siya.

“Paminsan-minsan lang.”

Ngunit nakita kong nagkatinginan sina Kuya Ramon at Aling Mercy.

May itinatago sila.

At sa pagkakataong iyon, hindi na ako papayag na may ilihim pa sa akin.

Kinabukasan, dinala ko si Nanay sa isang ospital sa Cabanatuan.

Hindi siya pumayag noong una.

“Ano ba naman, Daniel? Ubo lang ito. Sayang ang pera.”

“Ma, hindi po sayang ang pera kapag para sa inyo.”

“Ay, naku. Bumili ka na lang ng magandang sapatos.”

“May sapatos na po ako.”

“Eh, bumili ka para sa magiging asawa mo.”

“Ma, wala pa po akong asawa.”

Napatingin siya sa akin.

“Ha? Trenta y kuwatro ka na, wala ka pa ring asawa?”

Natawa si Aling Mercy, na sumama sa amin.

Ako naman, napailing.

“Ma, magpagaling muna kayo bago ninyo ako hanapan ng asawa.”

Sa unang pagkakataon mula nang umuwi ako, narinig kong tumawa si Nanay nang malakas.

Ngunit nang lumabas ang resulta ng pagsusuri, hindi na ako nakatawa.

May pulmonya siya.

Bukod doon, malnourished siya at may anemia.

Sinabi rin ng doktor na kailangan pang suriin ang kanyang puso dahil sa ilang sintomas na matagal na niyang nararanasan.

Hindi naman agad nangangahulugang malubha ang lahat, paliwanag ng doktor, ngunit kailangan niyang magpagamot at magpahinga.

Tumingin ako kay Nanay.

Nakaupo siya sa kama, abala sa pagtitiklop ng kumot na ibinigay ng ospital.

“Ma, bakit hindi ninyo sinabi na madalas kayong nahihilo?”

“Eh, baka mag-alala ka.”

“Bakit po ayaw ninyong mag-alala ako?”

Napatingin siya sa akin.

“Dahil anak kita.”

Napahawak ako sa noo.

“Ma, anak ninyo ako. Hindi ibig sabihin noon na kayo lang ang puwedeng mag-alala.”

Ngumiti siya.

“Ang daldal mo na ngayon.”

Gusto kong tumawa.

Gusto ko ring umiyak.

Hindi ko alam kung alin ang uunahin.

Nanatili kami sa ospital ayon sa payo ng doktor. Ako mismo ang nagbabantay kay Nanay tuwing gabi.

Sa unang gabi, nagising ako dahil may narinig akong kaluskos.

Nakita kong nakaupo siya sa gilid ng kama.

“Ma? Saan po kayo pupunta?”

“Uuwi na ako.”

“Bakit?”

“Kailangan kong umakyat sa burol.”

Napatingin ako sa orasan.

Alas-dos ng madaling-araw.

“Ma, nandito na po ako.”

Natigilan siya.

Pagkatapos, tumawa nang mahina.

“Ay, oo nga pala.”

Bumalik siya sa pagkakahiga.

Ngunit ilang minuto pa lamang ang lumipas, tinawag niya ulit ako.

“Daniel?”

“Opo?”

“Talaga bang hindi ka na aalis bukas?”

Lumapit ako at hinawakan ang kanyang kamay.

“Hindi po.”

“Sa susunod na linggo?”

“Hindi rin.”

“Paano ang negosyo mo?”

“May mga taong namamahala roon.”

Tahimik siya sandali.

“Eh, paano kung kailangan ka nila?”

“Ma, labindalawang taon nila akong nahiram. Kayo naman ngayon.”

Ngumiti siya.

At sa unang pagkakataon, nakita kong nakatulog siyang hindi nakakunot ang noo.

Isang linggo pagkatapos naming makauwi mula sa ospital, nagsimula akong magpagawa ng bahay.

Hindi ko giniba ang luma.

Iyon ang unang bilin ni Nanay.

“Daniel, huwag mong sisirain ang bahay natin.”

“Ma, butas na po ang bubong.”

“Palitan mo ang bubong.”

“Bulok na ang sahig.”

“Palitan mo ang sahig.”

“Paano ang mga dingding?”

“Ayusin mo.”

Napabuntong-hininga ako.

“Ma, halos buong bahay na ang papalitan natin niyan.”

“Eh, di palitan mo. Basta huwag mong itapon ang bahay natin.”

Hindi ko maintindihan noong una.

Hanggang isang hapon, nakita ko siyang nakaupo sa lumang kusina.

Hinahaplos niya ang isang bahagi ng dingding.

May mga guhit doon.

Maliliit na guhit na may mga petsa.

Mga marka ng taas ko noong bata pa ako.

“Daniel, tingnan mo ito.”

Lumapit ako.

“Noong pitong taong gulang ka, hanggang dito ka lang.”

Itinuro niya ang pinakamababang marka.

“Noong dose ka, halos kasingtaas mo na si Kuya Ramon.”

Napangiti ako.

“At ito?”

Itinuro niya ang pinakamataas na guhit.

“Noong araw na umalis ka.”

Tahimik akong tumingin sa dingding.

“Alam mo, anak, pagkatapos mong umalis, hindi ko na iyan binura. Kahit noong may nag-alok na pinturahan ang bahay.”

Hinaplos niya ang marka.

“Kasi kapag tinitingnan ko, naaalala kong minsan, may batang lalaking tumatakbo rito, laging walang tsinelas, at palaging nanghihingi ng dagdag na kanin.”

Napatawa ako.

“Ma, matakaw po talaga ako noon.”

“Hanggang ngayon naman.”

Hindi ko na itinuloy ang planong gibain ang bahay.

Sa halip, nagpatayo ako ng bagong bahay sa tabi nito.

May dalawang silid.

Malawak na kusina.

Maaliwalas na salas.

At isang maliit na hardin na may mga halamang gusto ni Nanay.

Ang lumang bahay, inayos namin at ginawang lugar kung saan puwede siyang magpahinga, magluto sa lumang kalan kapag gusto niya, at magkuwento sa mga batang kapitbahay.

Pero may isa pa akong ipinagawa.

Isang maayos na daan paakyat sa burol.

Nilagyan namin iyon ng mga hawakan at mga bangkong maaaring pagpahingahan.

Hindi ko sinabi kay Nanay kung bakit.

Akala niya, proyekto iyon ng barangay.

Hanggang isang umaga…

“Ma, may ipapakita po ako sa inyo.”

Bago iyon, kailangan ko munang harapin si Kuya Ramon.

Hindi kami gaanong nag-uusap mula noong araw na umuwi ako.

Nagtatrabaho siya sa bukid tuwing umaga at umuuwi bago magdilim.

Isang gabi, pinuntahan ko siya.

Nakita ko siyang nag-aayos ng sirang bisikleta sa likod ng kanyang bahay.

“Kuya.”

Napalingon siya.

“Daniel.”

“May oras ka ba?”

Tumango siya.

Umupo ako sa isang lumang bangko.

Matagal kaming tahimik.

Pagkatapos, inilabas ko ang isang maliit na kuwaderno.

“Kinuwenta ko ang lahat ng perang ipinadala ko.”

Napayuko siya.

“Alam ko.”

“Hindi ko hihilinging ibalik mo agad lahat.”

Tumingin siya sa akin.

“Pero gusto kong malaman kung magkano ang utang mo, kanino ka may utang, at kung may nagsusugal ka pa.”

Umiling siya.

“Matagal na akong tumigil.”

“Kuya, kailangan kong marinig ang totoo.”

Tumayo siya at pumasok sa bahay.

Pagbalik niya, may dala siyang isang lumang kahon.

Nasa loob ang mga resibo ng ospital.

Mga kasulatan ng utang.

At ilang papel na may pirma niya.

Isa-isa naming inayos.

May mga perang talagang nagamit para sa pagpapagamot ni Ate Liza.

May mga perang ipinambili ng pagkain at gamot ni Nanay.

Ngunit malaki rin ang halagang nawala sa sugal.

Hindi ko kayang basta kalimutan iyon.

“Kuya, tutulungan kitang bayaran ang mga utang na may mataas na interes. Pero hindi na kita bibigyan ng perang walang malinaw na paggagamitan.”

Tumango siya.

“Naiintindihan ko.”

“At kailangan mong magtrabaho.”

“Handa ako.”

May maliit akong negosyong nagbebenta ng mga materyales sa konstruksyon sa Maynila.

Nagpasya akong magbukas ng sangay sa Cabanatuan.

Inalok ko si Kuya Ramon ng trabaho roon.

Hindi bilang tagapamahala.

Hindi muna.

Bilang ordinaryong empleyado sa bodega.

“Pareho ang sahod mo sa ibang manggagawa. Walang espesyal na pagtrato dahil kapatid kita.”

Tumango siya.

“Salamat.”

“At Kuya…”

“Ano iyon?”

“Huwag mo nang pagsinungalingan si Nanay.”

Doon siya muling napaiyak.

“Hindi na.”

Hindi agad naging maayos ang lahat.

May mga araw na naiirita pa rin ako kapag naaalala ko ang nawalang pera.

May mga gabing nahihiya siyang kumain kasama namin.

Minsan, nakita kong tahimik siyang umaalis kapag nagsisimula na kaming maghapunan.

Kaya isang gabi, tinawag siya ni Nanay.

“Ramon! Saan ka pupunta?”

“Sa bahay po.”

“Eh, hindi ka pa kumakain.”

“Busog pa po ako.”

“Sinungaling! Kanina ka pa nagtatrabaho.”

Napilitan siyang umupo.

Nilagyan ni Nanay ng kanin ang plato niya.

Pagkatapos, nilagyan din ang akin.

“Kayong dalawa, tigilan ninyo na ang pag-iwas sa isa’t isa. Hindi ako nagpalaki ng dalawang anak para magkahiyaan sa hapag-kainan.”

Hindi kami sumagot.

“Daniel, ipasa mo ang isda sa kuya mo.”

Inabot ko ang plato.

“Kuya, isda.”

Kinuha niya iyon.

“Salamat, bunso.”

Napangiti si Nanay.

“Hay, salamat naman. Marunong pa pala kayong mag-usap.”

Dumating ang araw na natapos ang bagong bahay.

Hindi ito mansiyon.

Hindi rin napakalaki.

Pero maaliwalas, matibay at komportable.

May sariling silid si Nanay na may malaking bintanang nakaharap sa hardin.

May maliit na mesa kung saan niya puwedeng ilagay ang kanyang mga halaman.

At may isang bagay na ipinagawa ko nang palihim.

Isang malawak na balkonahe sa ikalawang palapag.

Mula roon, kitang-kita ang kalsadang dinaraanan ng mga bus galing Maynila.

Noong unang gabi naming matulog sa bagong bahay, hindi agad pumasok si Nanay sa kanyang silid.

Nakatayo lang siya sa balkonahe.

“Daniel, tingnan mo.”

Lumapit ako.

“Ano po?”

“May bus.”

Isang bus nga ang dumaraan sa malayong kalsada.

Sinundan niya iyon ng tingin hanggang sa mawala sa likod ng mga puno.

Pagkatapos, bigla siyang tumawa.

“Alam mo, dati, kapag nakakakita ako ng bus, iniisip kong baka sakay ka roon.”

Hinawakan ko ang kanyang balikat.

“Ngayon po?”

Tumingin siya sa akin.

“Ngayon, alam kong nasa kusina ka lang, naghahanap ng makakain.”

Napatawa ako.

“Ma naman!”

Pero nang gabing iyon, may narinig akong mahinang pag-iyak mula sa balkonahe.

Paglabas ko, nakita kong nakaupo siya sa isang upuan.

May hawak na lumang litrato.

Litrato naming tatlo ni Kuya Ramon noong bata pa kami.

“Ma?”

Pinunasan niya ang mga mata niya.

“Wala ito, anak.”

Umupo ako sa tabi niya.

“Namimiss ninyo po ba si Papa?”

Tumango siya.

Matagal nang namatay si Papa noong labing-anim na taong gulang pa lamang ako.

“Sana nakita niya kayong dalawa ngayon.”

“Makikita naman niya tayo, Ma. Kung nasaan man siya.”

Ngumiti siya.

“Siguro pinagtatawanan niya ako.”

“Bakit?”

“Kasi noon, sinasabi niyang masyado akong matigas ang ulo. Tingnan mo, kahit matanda na ako, umaakyat pa rin ako sa burol.”

Napangiti ako.

“Ma, bukas may pupuntahan tayo.”

“Saan?”

“Sorpresa.”

“Ay, naku. Baka naman sa ospital na naman!”

“Hindi po.”

“Sigurado ka?”

“Opo.”

“Kung ganoon, dapat may pagkain.”

Napailing ako.

Kahit kailan, pagkain pa rin ang iniisip ni Nanay.

Kinabukasan, maaga kaming gumising.

Naghanda si Aling Mercy ng pansit, puto at mainit na tsokolate.

Dumating din si Kuya Ramon kasama ang dalawa niyang anak.

Hindi ko sinabi kay Nanay kung saan kami pupunta.

Tinulungan ko siyang sumakay sa sasakyan.

Ngunit nang lumiko kami patungo sa burol, agad niya akong nakilala.

“Daniel, bakit tayo pupunta rito?”

“May ipapakita po ako.”

Pagdating namin sa paanan ng burol, nakita niya ang bagong daan.

May mga hawakan sa magkabilang gilid.

May maliliit na bangko sa bawat bahagi.

At may mga halamang gumamela na itinanim ng mga kapitbahay.

“Anak, sino ang gumawa nito?”

“Para po sa inyo.”

Napatingin siya sa akin.

“Para sa akin?”

Tumango ako.

“Pero hindi na po kayo puwedeng umakyat nang mag-isa. Kapag sinabi ng doktor na kaya na ninyo, sasamahan ko kayo.”

Nang araw na iyon, pinili naming gumamit ng sasakyan sa maayos na daang patungo sa kabilang bahagi ng burol, upang hindi siya mapagod.

Pagdating namin sa tuktok, may nakita siyang maliit na kubo.

May bubong na nipa.

May dalawang mahabang bangko.

May mesa.

At sa gitna, may isang malaking punong akasya.

Ang dati niyang inuupuan ay naroon pa rin.

Inayos lamang namin.

May maliit na plaka sa tabi nito.

Nakasulat:

“Ang Pahingahan ni Nanay Rosa.”

Hindi niya agad binasa.

Dahil sa likod ng kubo, may nakatayo nang ilang tao.

Mga kapitbahay.

Mga batang dati niyang tinutulungang mag-aral.

Mga babaeng dati niyang kasamang naglalaba.

At ilang matatandang kaibigan.

May dala silang pagkain.

May mga lobo.

May mga bulaklak.

At sa isang mesa, may malaking cake.

Napahawak si Nanay sa bibig.

“Ano ito?”

Lumapit si Aling Mercy.

“Rosa, birthday mo ngayon!”

Napatingin ako kay Nanay.

Pitumpu’t isang taong gulang na siya.

At sa unang pagkakataon sa loob ng labindalawang taon, naroon ako upang ipagdiwang ang kanyang kaarawan.

“Maligayang kaarawan, Ma.”

Niyakap niya ako.

“Anak, hindi mo naman kailangang gumastos nang ganito.”

“Ma, hayaan ninyo naman akong bumawi.”

Umiling siya.

“Hindi mo kailangang bumawi.”

“Bakit po?”

“Dahil ang hinihintay ko naman talaga, ikaw.”

Hindi ko na napigilan ang luha ko.

Ngunit bago pa ako tuluyang umiyak, biglang sumigaw ang isa sa mga apo niya.

“Lola! Hipan mo na ang kandila!”

Nagtawanan ang lahat.

Lumapit si Nanay sa cake.

Pumikit siya.

Matagal.

Sobrang tagal na napabulong ako.

“Ma, ang haba naman ng wish ninyo.”

Dumilat siya.

“Eh, marami akong gustong hilingin.”

“Ano po?”

“Una, sana mag-asawa ka na.”

Nagtawanan ang lahat.

“Ma!”

“Pangalawa, sana bigyan mo ako ng apo.”

Lalong lumakas ang tawanan.

“Ma, birthday ninyo po ngayon, hindi akin!”

“Eh, pareho lang iyon!”

Sa wakas, hinipan niya ang kandila.

At nang magsimulang kumanta ang mga kapitbahay, napansin kong tahimik na nakatayo si Kuya Ramon sa likuran.

Nilapitan ko siya.

“Kuya, bakit hindi ka lumalapit?”

“Masaya na akong nakikita silang masaya.”

Hinawakan ko ang balikat niya.

“Tara. Magpapakuha tayo ng litrato.”

Nagulat siya.

“Kasama ako?”

“Kuya naman. Siyempre.”

Lumapit kami kay Nanay.

Tumayo siya sa gitna naming dalawa.

Hinawakan ang aming mga kamay.

At sa unang pagkakataon matapos ang napakaraming taon, nakunan kaming tatlo ng isang kumpletong larawan.

Walang nawawala.

Walang nagtatago.

Walang naghihintay sa malayo.

Akala ko, doon na matatapos ang kuwento ng burol.

Pero nagkamali ako.

Isang buwan pagkatapos ng kaarawan ni Nanay, may dumating na isang matandang lalaki sa aming bahay.

May dala siyang lumang kahon na gawa sa kahoy.

Hinahanap niya si Nanay.

“Ako si Ernesto. Dati akong konduktor ng bus na dumaraan dito.”

Agad siyang nakilala ni Nanay.

“Erning! Buhay ka pa pala!”

Nagtawanan sila.

Ngunit nang ibigay niya ang kahon, biglang natahimik si Nanay.

“Ano ito?”

“Mga sulat mo.”

Napakunot ang noo ko.

“Anong mga sulat?”

Tumingin sa akin si Mang Erning.

“Ikaw siguro si Daniel.”

Tumango ako.

“Alam mo ba, noong mga unang taon pagkatapos mong umalis, madalas akong bigyan ng nanay mo ng sulat. Pinapakiusapan niya akong ibigay sa mga drayber na bumibiyahe papuntang Maynila.”

Napatingin ako kay Nanay.

“Ma?”

Nahihiya siyang ngumiti.

“Akala ko kasi, baka sakaling may makakilala sa iyo.”

Binuksan ko ang kahon.

Dose-dosenang sobre.

May mga sulat na hindi naipadala dahil walang kumpletong address.

May mga sulat na ibinalik.

May ilan ding hindi naipasa dahil nagpalit ng ruta ang bus.

Kinuha ko ang pinakaluma.

Nakasulat ang pangalan ko.

“Para kay Daniel, anak kong nasa Maynila.”

Binuksan ko iyon.

Hindi maganda ang sulat-kamay ni Nanay.

May mga salitang mali ang baybay.

May mga pangungusap na paulit-ulit.

Pero binasa ko ang lahat.

“Anak, kumusta ka na? Dito sa atin, nagsimula na ang anihan. Malalaki ang mangga ngayong taon. Kung makauwi ka, itatabi kita ng pinakamatamis. Huwag kang mag-alala sa akin. Kumakain naman ako nang maayos. Ang gusto ko lang malaman, kumakain ka rin ba?”

Napahinto ako.

Binuksan ko ang isa pa.

“Daniel, malapit na ang Pasko. Nagluto ako ng paborito mong adobo. Naparami ang luto ko dahil nakalimutan kong dalawa na lang pala kami ng kuya mo rito. Kung hindi ka makauwi, ayos lang. Basta tumawag ka kung may oras.”

Isa pa.

“Anak, nanaginip ako kagabi na umuwi ka. May dala kang malaking bag. Pagkagising ko, naglinis ako ng bahay. Hindi ko alam kung bakit. Baka sakaling totoo.”

Hindi ko na kayang basahin ang kasunod.

Lumabas ako sa bakuran.

Umupo sa ilalim ng puno ng mangga.

At umiyak.

Hindi dahil malungkot na ako ngayon.

Kundi dahil bigla kong naunawaan kung gaano kalungkot ang labindalawang taon para kay Nanay.

Akala ko, ako lang ang nagsakripisyo.

Akala ko, sapat nang sabihin sa sarili kong ginagawa ko ang lahat para sa kanya.

Pero habang abala akong bumuo ng magandang kinabukasan, araw-araw naman siyang naghihintay na makasama ako sa kasalukuyan.

Lumabas si Nanay.

May dala siyang baso ng tubig.

“Anak, bakit ka umiiyak?”

Ipinakita ko ang mga sulat.

“Ma, bakit hindi ninyo sinabi na sumusulat kayo sa akin?”

Umupo siya sa tabi ko.

“Eh, hindi ko alam kung saan ipapadala.”

“Bakit hindi kayo tumawag?”

“Tinatawagan naman kita.”

“Pero hindi ko laging sinasagot.”

Tumango siya.

“Alam kong abala ka.”

Hinawakan ko ang kamay niya.

“Ma, simula ngayon, kapag tumawag kayo, sasagutin ko.”

Ngumiti siya.

“Talaga?”

“Opo.”

“Kahit madaling-araw?”

“Opo.”

“Kahit nasa banyo ka?”

Napatawa ako.

“Ma naman!”

Tumawa rin siya.

Pagkatapos, bigla niyang sinabi:

“Daniel, may isa pa akong sulat.”

Napatingin ako.

“Saan po?”

“Sa ilalim ng unan ko.”

“Ano ang nakasulat?”

Ngumiti siya.

“Basahin mo na lang kapag wala na ako.”

Biglang nawala ang ngiti ko.

“Ma, huwag naman kayong magsalita nang ganyan.”

Hinaplos niya ang buhok ko.

“Anak, lahat naman tayo tatanda. Pero huwag kang matakot. Masaya na ako ngayon.”

Hindi ako sumagot.

Sa halip, niyakap ko siya.

At nang gabing iyon, habang mahimbing siyang natutulog, palihim kong kinuha ang sulat sa ilalim ng kanyang unan.

Hindi ko binuksan.

Inilagay ko lamang sa isang maliit na kahon.

Sa tabi ng lahat ng regalong hindi niya kailanman hiniling.

Lumipas ang anim na buwan.

Unti-unting bumuti ang kalusugan ni Nanay.

Mas lumakas siyang maglakad.

Bumalik ang kanyang gana sa pagkain.

At kahit pinagbawalan siyang magbuhat ng mabibigat, nahuli ko pa rin siyang naglalaba ng ilang pirasong damit sa likod ng bahay.

“Ma!”

Napalingon siya.

“Ano?”

“Bakit kayo naglalaba?”

“Eh, marumi ang damit mo.”

“May washing machine naman tayo!”

“Mas gusto ko ito.”

“Ma, may dalawang tao tayong puwedeng tumulong sa gawaing-bahay.”

“Ay, naku. Sayang ang sabon kapag washing machine!”

Napahawak ako sa noo.

Wala talaga akong laban sa babaeng ito.

Pero may isang bagay akong napansin.

Hindi na siya araw-araw umaakyat sa burol.

Minsan na lang.

Kapag maganda ang panahon.

Kapag gusto niyang makipagkuwentuhan kay Aling Mercy.

O kapag may mga batang naglalaro sa maliit na kubong ipinagawa namin.

Isang hapon, tinanong ko siya.

“Ma, bakit hindi na kayo madalas umakyat?”

Abala siya sa pagbabalat ng mangga.

“Eh, bakit pa?”

“Dati, araw-araw kayong naroon.”

Tumingin siya sa akin.

“Daniel, dati kasi, may hinihintay ako.”

“Ngayon po?”

Iniabot niya sa akin ang isang hiwa ng mangga.

“Ngayon, nandito ka na.”

Hindi ko alam kung bakit, pero mas masarap ang manggang iyon kaysa sa lahat ng mamahaling prutas na natikman ko sa Maynila.

Makalipas ang isang taon, nagkaroon kami ng bagong tradisyon.

Tuwing Linggo, sabay-sabay kaming umaakyat sa burol.

Ako.

Si Nanay.

Si Kuya Ramon.

Ang dalawa niyang anak.

At kung minsan, kasama namin ang halos kalahati ng barangay.

May nagdadala ng pansit.

May nagdadala ng suman.

May nagdadala ng kape.

Ang dating lugar kung saan nag-iisang naghihintay si Nanay ay naging maliit na pahingahan ng mga matatanda at mga batang naglalaro.

Naglagay rin kami ng mga aklat sa kubo.

Mga librong pambata.

Mga lumang kuwento.

Mga aklat na puwedeng hiramin ng sinumang gustong magbasa.

Si Nanay ang kusang nagbabantay sa mga iyon.

At tuwing may batang nagtatanong kung bakit tinawag na Pahingahan ni Nanay Rosa ang lugar, iisa ang sagot niya.

“Dati, dito ako naghihintay sa anak kong matigas ang ulo.”

Pagkatapos, itinuturo niya ako.

“Ayan siya. Iyan ang batang pinaghintay ako nang labindalawang taon.”

Nagtatawanan ang mga bata.

Ako naman, kunwari ay nagagalit.

“Ma, huwag na po ninyong ikuwento iyan!”

“Bakit? Totoo naman!”

Ngunit sa tuwing nakikita kong masaya siyang nagkukuwento, wala na akong ibang hinihiling.

Isang Linggo, habang nakaupo kami sa ilalim ng puno ng akasya, biglang hinawakan ni Nanay ang aking kamay.

“Daniel.”

“Opo, Ma?”

“May sasabihin ako sa iyo.”

“Ano po iyon?”

“Kung sakaling kailangan mong bumalik sa Maynila, bumalik ka.”

Napatingin ako sa kanya.

“Ma…”

“Huwag mong pabayaan ang negosyo mo dahil lang sa akin.”

“Pero…”

“Hindi kita pinalaki para habang buhay kang manatili sa tabi ko.”

Tumahimik ako.

Pagkatapos, ngumiti siya.

“Ang gusto ko lang, kapag umalis ka, sabihin mo kung kailan ka babalik.”

Napahawak ako sa kamay niya.

“At kung hindi ko alam?”

“Eh, tumawag ka.”

“At kung abala ako?”

“Mag-text ka.”

“At kung mawalan ako ng signal?”

Napairap siya.

“Aba, Daniel! Huwag mo akong lokohin. Mayaman ka na, hindi ka pa makabili ng load?”

Napahalakhak ako.

Nagtawanan din ang mga apo niya.

At sa gitna ng tawanan, niyakap ko si Nanay.

Hindi ko na kailangang mangakong hindi na ako aalis kahit kailan.

Ang ipinangako ko, hindi ko na siya muling hahayaang maghintay nang hindi alam kung kailan ako babalik.

Isang umaga, halos dalawang taon matapos akong umuwi, nagising ako sa amoy ng piniritong galunggong.

Bumangon ako at bumaba sa kusina.

Nakita ko si Nanay na naghahanda ng almusal.

May kanin.

May kamatis.

May itlog.

At may isang maliit na supot na nakapatong sa mesa.

“Ma, para saan po iyan?”

Ngumiti siya.

“Baon mo.”

Napakunot ang noo ko.

“Baon?”

“Oo. Pupunta ka sa Cabanatuan ngayon, hindi ba?”

May mahalaga akong pagpupulong sa bagong sangay ng negosyo namin.

“Ma, isang oras lang naman ang biyahe.”

“Eh, di kainin mo pagkatapos ng meeting.”

Kinuha ko ang supot.

Pagbukas ko, may piniritong galunggong at kanin.

Katulad na katulad ng baong ibinigay niya noong araw na umalis ako papuntang Maynila.

Napatingin ako sa kanya.

“Ma…”

“Ano?”

“Wala po.”

Lumapit ako at nagmano.

“Salamat po.”

Hinaplos niya ang ulo ko.

“Mag-iingat ka sa biyahe, anak.”

Sumakay ako sa sasakyan.

Ngunit bago ko pa mapaandar ang makina, bigla siyang lumabas ng bahay.

“Daniel!”

Ibinaba ko ang bintana.

“Opo?”

“Anong oras ka uuwi?”

Ngumiti ako.

“Bago maghapunan, Ma.”

Tumango siya.

“Sige. Magluluto ako ng sinigang.”

Umandar na ako.

Pero pagdating ko sa dulo ng aming kalsada, bigla kong naisip na may nakalimutan ako.

Kaya bumalik ako.

Nakita kong nasa bakuran pa rin siya, nagdidilig ng mga halaman.

“Daniel? Bakit ka bumalik? May naiwan ka ba?”

Bumaba ako ng sasakyan.

Lumapit sa kanya.

At niyakap siya.

“May nakalimutan lang po akong sabihin.”

“Ano iyon?”

“Mahal na mahal ko kayo, Ma.”

Natigilan siya.

Pagkatapos, marahan niyang tinapik ang likod ko.

“Ay, naku. Akala ko naman kung ano.”

Ngumiti siya.

“Mahal din kita, anak. Sige na, baka mahuli ka.”

Bumalik ako sa sasakyan.

At habang papalayo, nakita ko sa rearview mirror na nakatayo pa rin siya sa harap ng aming bahay.

Kumakaway.

Hindi na siya kailangang umakyat sa burol.

Hindi na niya kailangang bilangin ang mga bus na dumaraan.

Hindi na niya kailangang maghanda ng pagkain para sa isang anak na hindi niya alam kung kailan darating.

Dahil ngayong gabi, bago pa lumubog ang araw, babalik ako.

At sa hapag-kainan, may isang matandang babaeng magrereklamo na naman dahil kulang daw ang kanin ko.

May isang kuya akong magtatanong kung kumusta ang negosyo.

May dalawang batang mag-aagawan sa pinakamalaking piraso ng isda.

At may isang upuang naghihintay sa akin.

Ang sarili kong upuan.

Sa sarili naming tahanan.

Dati, akala ko ang tagumpay ay ang pagkakaroon ng malaking bahay, mamahaling sasakyan at maraming pera.

Hindi pala sapat ang mga iyon.

Dahil noong wala akong kahit ano, may isang babaeng handang ibigay sa akin ang huli niyang kanin.

At noong mayroon na akong halos lahat, ang babaeng iyon pa rin ang nag-aalala kung nakakain na ba ako.

Ngayon, tuwing nakikita ko ang burol mula sa bintana ng aming bahay, naaalala ko ang labindalawang taong lumipas.

Hindi ko na maibabalik ang mga araw na iyon.

Hindi ko na mababawi ang mga kaarawang hindi ko nadaluhan.

O ang mga gabing mag-isa siyang naghihintay.

Pero mayroon pa kaming bukas.

May susunod pang Linggo.

May susunod pang Pasko.

May susunod pang almusal na may piniritong galunggong.

At hangga’t kaya kong umuwi, hindi na muling mag-iisa si Nanay sa tuktok ng burol.

Dahil sa wakas, ang anak na matagal niyang hinintay ay nakahanap na rin ng daan pauwi.