Hindi agad lumapit ang mga tao.

Nakahandusay ang kabayo sa gitna ng kalsada, habang ang itim na supot ay bahagyang naiipit sa ilalim ng dibdib nito. Mabigat ang paghinga ng hayop. Paminsan-minsan, nanginginig ang mga paa nito na para bang sinusubukan pa rin nitong tumayo.

Ngunit wala na itong lakas.

“Patay na ba?” tanong ng isang batang nakatayo sa tabi ng puwesto ng mga gulay.

“Wala akong alam. Huwag kang lalapit,” sagot ng kanyang ina.

Ang lalaking kanina ay may hawak na kahoy na pamalo ay dahan-dahang lumapit. Si Mang Rudy iyon, ang may-ari ng isang tindahan ng karne sa palengke.

“Tingnan ninyo ang ginawa ng hayop na ito. Kung saan-saan na nito kinaladkad ang basura!”

Itinuro niya ang itim na supot.

“Alisin na natin iyan bago pa bumaho rito.”

Yumuko siya upang hilahin ang plastik.

Ngunit biglang gumalaw ang ulo ng kabayo.

Kahit nakahandusay, pilit nitong iniangat ang leeg at muling kinagat ang supot.

Napaatras si Mang Rudy.

“Aba! Buhay pa pala!”

May ilang taong nagtawanan.

Ngunit ang matandang lalaking kanina ay pumigil sa kanila ay hindi tumawa.

Siya si Mang Isko, pitumpu’t dalawang taong gulang, isang retiradong magsasaka na halos buong buhay ay nag-alaga ng mga kalabaw at kabayo sa isang maliit na bukirin sa Batangas.

Dahan-dahan siyang lumapit.

Hindi niya hinawakan ang supot.

Sa halip, lumuhod siya sa tabi ng kabayo.

“Hoy, kaibigan…”

Bahagyang gumalaw ang tainga ng hayop.

“Ano ba ang dala mo?”

Hindi gumalaw ang kabayo.

Napansin ni Mang Isko ang mga sugat sa mga paa nito. May mga lumang pilat din sa likod, malapit sa bahaging karaniwang pinapatungan ng mabigat na kargamento.

Ngunit may isang bagay na higit na nakakuha ng kanyang pansin.

Ang itim na supot ay hindi nakatali sa karaniwang paraan.

May isang piraso ng kupas na asul na tela na nakapulupot sa bunganga nito.

At sa telang iyon ay may nakaburdang pangalan.

MARIA.

Biglang nanigas ang mukha ni Mang Isko.

“Sandali…”

Inilapit niya ang kanyang mukha upang mas malinaw na makita ang pagkakaburda.

Hindi siya maaaring magkamali.

Kilala niya ang telang iyon.

Labindalawang taon na ang nakalilipas, isang maliit na batang babae ang madalas niyang makitang naglalakad sa kanilang barangay habang may dalang asul na panyo na siya mismo ang nagburda.

Ang pangalan ng bata ay Maria.

At ang kabayong palaging sumusunod sa kanya ay…

Napahawak si Mang Isko sa kanyang dibdib.

“Hindi maaari.”

“Mang Isko, ano po iyon?” tanong ng isang tinderang lumapit.

Hindi agad sumagot ang matanda.

Sa halip, tumingin siya sa kabayo.

“Bituin?”

Bahagyang iniangat ng hayop ang ulo nito.

“Bituin… ikaw ba iyan?”

Isang mahinang ungol ang lumabas mula sa lalamunan ng kabayo.

Nabitawan ni Mang Isko ang kanyang tungkod.

“Diyos ko…”

Nagsimulang manginig ang kanyang mga kamay.

“Akala ko matagal ka nang patay.”

Walang nakaunawa sa kanyang sinabi.

Ngunit bago pa siya makapagpaliwanag, may narinig silang kakaibang tunog mula sa loob ng supot.

Napakahina.

Halos natabunan ng ingay ng mga sasakyang dumaraan.

Isang maikling pag-iyak.

Napatigil si Mang Isko.

“Narinig ninyo iyon?”

“Ano po?”

“Tumahimik muna kayo!”

Muling narinig ang tunog.

Sa pagkakataong ito, mas malinaw.

Parang iyak ng isang…

“Hala! May bata!”

Napaatras ang ilang babae.

Mabilis na lumuhod si Mang Isko at hinawakan ang asul na tela.

“Bituin, kailangan kong buksan ito.”

Ngunit biglang humigpit ang pagkakakagat ng kabayo.

Hindi ito bumitaw.

“Bituin, ako ito. Si Isko.”

Hinaplos niya ang noo ng hayop.

“Alam mo namang hindi kita sasaktan.”

Tumingin ang kabayo sa kanya.

Matagal.

Pagkatapos, unti-unting lumuwag ang mga panga nito.

Bumagsak ang supot sa lupa.

Maingat na kinalas ni Mang Isko ang asul na tela.

At nang buksan niya ang itim na plastik…

“Santa Maria!”

Napaupo siya sa lupa.

Napatakip ng bibig ang tinderang nasa kanyang likuran.

Sa loob ng supot ay may isang maliit na sanggol na nakabalot sa lumang kumot.

Buhay ito.

Namumula ang mukha sa pag-iyak. Pawis na pawis at halos wala nang lakas.

May maliit na kamay na nakalabas mula sa kumot.

Ngunit hindi lamang iyon ang laman ng supot.

May isang lumang bote ng gatas, dalawang lampin, isang plastik na lalagyan ng tubig at isang maliit na sobre na halos mabasa na.

“Huwag kayong magtitipon dito!” sigaw ni Mang Isko. “Tumawag kayo ng ambulansiya!”

Nagsimulang magkagulo ang palengke.

Ang babaeng kanina ay nagsabing magkakalat lamang ng dumi ang kabayo ay napaluhod sa tabi ng sanggol.

“Anak ko, Diyos ko… ang liit-liit niya!”

Hinubad niya ang kanyang malinis na cardigan at iniabot kay Mang Isko.

“Balutin ninyo muna rito.”

May isang binatang agad na tumawag sa barangay health center.

Ang iba ay naghanap ng sasakyan.

Samantala, ang kabayo ay nanatiling nakahiga.

Ngunit nang marinig nito ang pag-iyak ng sanggol, pilit nitong iniangat ang ulo.

Inilapit nito ang nguso sa maliit na bata.

At doon nakita ng lahat ang isang bagay na hindi nila malilimutan.

Dahan-dahang hinaplos ng sanggol ang nguso ng kabayo gamit ang kanyang munting kamay.

Tumigil ito sa pag-iyak nang ilang sandali.

Parang kilala niya ang hayop.

Parang iyon ang tanging nilalang na kanyang pinagkakatiwalaan.

“Grabe…”

Hindi naituloy ng isang lalaki ang kanyang sasabihin.

Si Mang Rudy, na kanina ay gustong palayasin ang kabayo, ay tahimik na nakatayo sa tabi ng kanyang tindahan.

Nakatingin siya sa kahoy na pamalong hawak niya.

Pagkatapos ay dahan-dahan niya itong ibinaba.

Wala siyang masabi.

Ngunit hindi pa tapos ang kanilang pagkagulat.

Nang kunin ni Mang Isko ang maliit na sobre mula sa supot, napansin niyang may nakasulat sa harapan nito.

Isang pangalan.

At isang pangungusap.

“Kung may makakita sa anak ko, pakiusap, huwag ninyo siyang ibalik sa bahay na iyon.”

Namutla ang matanda.

Dahil kilala niya ang sulat-kamay.

At kilala niya ang babaeng sumulat nito.

Si Maria.

Ang batang babaeng minsang nagligtas sa kabayong si Bituin.

Ngunit bakit nasa loob ng supot ang kanyang anak?

At nasaan na siya ngayon?

Dumating ang ambulansiya makalipas ang labinlimang minuto.

Dalawang health worker ang agad na lumapit sa sanggol. Sinuri nila ang paghinga nito, ang tibok ng puso at ang temperatura ng katawan.

“Dehydrated ang bata. Kailangan natin siyang dalhin sa ospital.”

“At ang kabayo?” tanong ni Mang Isko.

Nagkatinginan ang mga tao.

Walang sumagot.

Ang ambulansiya ay para sa sanggol. Walang sasakyang nakahanda para sa malaking hayop na halos hindi na makatayo.

“May kakilala akong beterinaryo sa Lipa,” sabi ng isang binatang nagngangalang Carlo. “Tatawagan ko.”

“At paano natin siya dadalhin?”

May ilang segundong katahimikan.

Pagkatapos ay narinig nila ang boses ni Mang Rudy.

“May trak ako.”

Lumingon ang lahat.

“Nasa likod ng tindahan. Ginagamit ko sa paghahatid ng karne. Lilinisin ko muna. May mga lumang banig din ako.”

Walang nagpasalamat.

Hindi pa iyon ang oras para sa magagandang salita.

Mabilis na kumilos ang mga tao.

May kumuha ng malinis na tubig. May nagdala ng malalaking karton at makapal na kumot. May ilang lalaking tumulong sa pag-aayos ng sasakyan habang naghihintay ng tagubilin mula sa beterinaryo.

Si Mang Isko ay nanatili sa tabi ni Bituin.

“Babalik tayo sa bukid, ha?”

Hinaplos niya ang noo ng kabayo.

“May damo pa roon. May malaking puno ng mangga. Naaalala mo ba?”

Bahagyang gumalaw ang tainga ni Bituin.

Ngunit nang dalhin ng health worker ang sanggol papunta sa ambulansiya, biglang naging balisa ang kabayo.

Pilit nitong iniangat ang ulo.

Muli nitong sinubukang tumayo.

“Bituin, huwag!”

Ngunit hindi nakinig ang hayop.

Nanginginig ang mga paa nito habang pilit na itinutulak ang katawan paitaas.

“Bakit ba siya ganyan?” tanong ni Carlo.

Napatingin si Mang Isko sa ambulansiya.

“Ang bata…”

Mabilis niyang nilapitan ang health worker.

“Ma’am, puwede po bang ilapit ninyo muna ang sanggol?”

Nag-atubili ang babae.

“Sandali lang po. Huwag nating ilagay sa panganib ang bata.”

Maingat niyang inilapit ang sanggol habang hawak ito nang mahigpit.

Nang marinig ni Bituin ang mahinang pag-iyak, unti-unting kumalma ang hayop.

Ibinaba nito ang ulo sa lupa.

At sa unang pagkakataon mula nang dumating ito sa palengke, ipinikit nito ang mga mata.

“Akala niya kukunin natin ang bata at iiwan siya,” mahinang sabi ni Mang Isko.

Napatingin ang mga tao sa isa’t isa.

Walang tumawa.

Sa ospital, agad na dinala ang sanggol sa emergency room.

Samantala, si Bituin ay isinakay sa trak at dinala sa isang beterinaryong klinika sa Lipa City.

Si Dr. Andrea Villanueva, isang beterinaryong matagal nang nagtatrabaho sa mga sakahang nakapaligid sa Batangas, ang sumuri sa kanya.

Pagkababa pa lamang ng kabayo mula sa trak, napailing na siya.

“Matagal na itong hindi nakakakain nang maayos.”

Sinuri niya ang mga paa, likod at bibig nito.

May mga sugat na hindi na bago.

May mga bahaging namamaga dahil sa paulit-ulit na pagkikiskisan ng lubid at mabibigat na kargamento.

Ngunit ang higit na ikinabahala ng doktor ay ang matinding panghihina nito.

“Kailangan niya ng maingat na pagpapakain, sapat na tubig at tuluy-tuloy na pagmamasid. Hindi natin puwedeng biglain ang katawan niya.”

“Gagaling pa po ba?” tanong ni Carlo.

Tumingin ang doktor sa kabayo.

“Susubukan natin.”

Hindi niya ipinangakong magiging maayos ang lahat.

At sa totoo lang, iyon ang pinakanakakatakot para kay Mang Isko.

Dahil minsan na niyang nawala si Bituin.

Hindi niya alam kung kakayanin niyang mawala itong muli.

Kinagabihan, habang nakaupo si Mang Isko sa labas ng klinika, binuksan niya ang sobre.

Hindi niya ito nagawang basahin sa palengke.

Nanginginig pa rin ang kanyang mga daliri.

Sa loob ay may dalawang papel.

Ang una ay isang maikling liham.

Ang ikalawa ay isang lumang litrato.

Sa litrato, may isang batang babaeng nakangiti habang nakayakap sa leeg ng isang batang kabayo.

Nasa likuran nila ang isang malaking puno ng mangga.

Si Maria.

At si Bituin.

Napapikit si Mang Isko.

Labindalawang taon na ang nakalilipas, si Maria ay isang sampung taong gulang na batang nakatira kasama ang kanyang ina sa isang maliit na bahay malapit sa bukirin.

Mahilig siyang maglaro sa tabi ng kanilang bakod.

Isang araw, may nakita siyang batang kabayong sugatan sa may ilog.

Iniuwi niya ito kahit pinagalitan siya ng kanyang ina.

“Lolo Isko, puwede po bang dito muna siya?”

“Hindi ko naman alam kung paano mag-alaga ng kabayo, Maria.”

“Pero marunong po kayo sa kalabaw!”

Napatawa siya noon.

At mula sa araw na iyon, naging bahagi ng kanilang maliit na bukirin si Bituin.

Tuwing hapon, pagkatapos ng klase, dumidiretso si Maria sa bukid.

May dala siyang lumang kuwaderno, baon na tinapay at kung minsan ay isang mansanas na pinaghahatian nilang dalawa.

Kapag umiiyak si Maria dahil sa mga kaklaseng nang-aasar sa kanyang lumang sapatos, tahimik lamang na nakatayo si Bituin sa tabi niya.

Kapag masaya siya, tumatakbo ang kabayo sa damuhan habang hinahabol niya ito.

Minsan, tinanong siya ni Mang Isko kung bakit Bituin ang ipinangalan niya rito.

“Kasi po, Lolo, kapag madilim, kailangan natin ng kahit isang bituin para hindi tayo matakot.”

Hindi nakalimutan ni Mang Isko ang sagot na iyon.

Ngunit nang maglabing-anim si Maria, namatay ang kanyang ina.

Napilitan siyang lumipat sa Maynila upang tumira sa isang kamag-anak at magtrabaho habang nag-aaral.

Hindi niya maaaring isama si Bituin.

Naiwan ang kabayo sa bukid.

Pagkalipas ng dalawang taon, nagkaroon ng matinding bagyo. Nasira ang bakuran, at sa gitna ng paglilikas, nawala si Bituin.

Ilang linggo siyang hinanap ni Mang Isko.

Nagpunta siya sa mga karatig-barangay, sa mga sakahan at maging sa mga palengke kung saan may nagbebenta ng mga hayop.

Wala.

Hanggang sa unti-unti niyang tinanggap na maaaring hindi na niya ito makita.

At ngayon…

Narito muli si Bituin.

May dalang sanggol.

At isang liham mula kay Maria.

Binuklat niya ang papel.

“Lolo Isko,

Kung mababasa ninyo ito, ibig sabihin, may nakakita na sa anak ko.

Patawarin ninyo ako dahil hindi ako nakabalik sa bukid gaya ng ipinangako ko.

Marami pong nangyari.

Ang pangalan ng anak ko ay Sofia. Pitong buwan na siya.

Kung may pagkakataon, gusto kong ipakilala siya sa inyo. Gusto kong makita niya ang puno ng mangga at ang lugar kung saan ako lumaki.

Pero sa ngayon, kailangan ko munang mailayo siya sa panganib.

Hindi ko alam kung gaano katagal bago ako makabalik.

Kung sakaling makarating sa inyo si Bituin, pakiusap, alagaan ninyo siya.

Hindi niya ako iniwan noong wala na akong ibang malapitan.

Mahal na mahal ko po kayo.

Maria.”

Hindi na nakapagpatuloy si Mang Isko.

May mga patak ng luha na bumagsak sa papel.

Ngunit may isang bagay siyang hindi maintindihan.

Kung si Maria mismo ang nagsulat ng liham, bakit nasa loob ito ng supot na hinihila ng kabayo?

At paano muling nagkita si Maria at Bituin?

Kinabukasan, dumating sa klinika ang dalawang pulis mula sa barangay.

May dala silang balita.

Natagpuan na nila ang bahay kung saan huling nakita si Maria.

Nasa isang liblib na bahagi iyon ng bayan, halos apat na kilometro mula sa palengke.

Ayon sa mga kapitbahay, ilang buwan nang naninirahan doon ang isang dalagang may maliit na anak.

Tahimik lamang siya.

Paminsan-minsan ay naglalaba para sa ibang pamilya at tumutulong sa isang maliit na karinderya.

Ngunit tatlong araw na siyang hindi nakikita.

“May nakita po ba kayong kakaiba?” tanong ni Mang Isko.

Nagkatinginan ang dalawang pulis.

“May isang matandang kapitbahay na nagsabing narinig niyang umiiyak ang sanggol noong nakaraang gabi. May narinig din daw siyang kabayong paulit-ulit na humahalinghing.”

Nanikip ang dibdib ni Mang Isko.

“Nasaan si Maria?”

“Hinahanap pa po namin.”

Hindi na siya nakapaghintay.

Nakiusap siyang isama siya sa bahay.

Pagdating nila roon, isang maliit na kubong gawa sa kahoy at yero ang kanilang nadatnan.

May lumang bisikleta sa labas.

May ilang damit na nakasampay.

At sa ilalim ng bintana, may isang malaking lalagyan ng tubig.

Ngunit ang unang napansin ni Mang Isko ay ang bakas ng mga paa ng kabayo sa maputik na lupa.

Maraming bakas.

Paikot-ikot sa paligid ng bahay.

Sa likuran ay may isang maliit na kulungang gawa sa kawayan.

Bukas ang pintuan.

May ilang tuyong damo sa sahig.

“Si Bituin…”

Lumapit siya sa kulungan.

Sa isang sulok, may lumang lubid at isang plastik na mangkok.

Sa tabi nito ay may maliit na papel na nakadikit sa dingding.

Isang guhit ng kabayo.

At sa ilalim ay nakasulat ang pangalan nito.

BITUIN.

Biglang narinig nila ang boses ng isang babae mula sa kabilang bakod.

“Kayo po ba ang naghahanap kay Maria?”

Isang matandang babae ang lumapit.

Si Aling Nena, animnapu’t walong taong gulang, ang pinakamalapit na kapitbahay.

“Opo. Kilala ninyo siya?”

Tumango ang babae.

“Mabait na bata iyon. Pero napakahirap ng pinagdaanan.”

Ayon kay Aling Nena, ilang buwan na ang nakalilipas nang dumating si Maria sa kanilang lugar.

May kasama siyang maliit na sanggol.

At isang payat na kabayo.

“Akala ko nga mamamatay na ang kabayo noong una ko siyang makita. Pero araw-araw siyang pinapakain ni Maria kahit minsan ay wala na siyang sariling pagkain.”

Isang hapon, habang namumulot ng mga lumang karton sa gilid ng kalsada, nakita raw ni Maria ang isang kabayong ginagamit sa paghakot ng mabibigat na materyales.

Napansin niya ang isang lumang puting marka sa noo nito.

Tinawag niya ang pangalan ni Bituin.

At sa gitna ng maingay na kalsada, biglang tumigil ang kabayo.

Hindi na ito gumalaw.

Kahit hinila pa ng may-ari ang lubid.

Nang lumapit si Maria, inilapat ng kabayo ang ulo nito sa kanyang balikat.

Umiyak siya roon mismo.

Sa harap ng maraming tao.

Ibinenta sa kanya ng may-ari ang kabayo sa halagang ₱3,000.

Wala siyang ganoong kalaking pera.

Kaya nangutang siya at nagtrabaho nang doble sa loob ng ilang linggo.

Mula noon, magkasama na silang muli.

“Pero bakit po iniwan ni Maria ang kanyang anak?” tanong ng pulis.

Umiling si Aling Nena.

“Hindi niya iyon iniwan.”

Napahinto si Mang Isko.

“Ano po?”

“Noong nakaraang linggo, nagkasakit si Maria. Mataas ang lagnat niya. Ilang araw siyang halos hindi makabangon.”

Ayon sa matanda, tinulungan niyang dalhin si Maria sa isang maliit na klinika.

Ngunit kinailangan itong ilipat sa mas malaking ospital dahil sa lumalalang impeksiyon.

“Ang problema, noong gabing iyon, biglang bumaha sa lugar namin. Hindi na ako makabalik sa bahay nila.”

Nanlaki ang mga mata ni Mang Isko.

“Ang sanggol?”

“May isang kamag-anak na nangakong magbabantay. Pero kinabukasan, wala na siya roon.”

Napahawak si Aling Nena sa bakod.

“Sinubukan kong bumalik, pero sarado ang bahay. Akala ko isinama niya ang bata.”

Napatingin ang pulis sa kanyang kasama.

“Kung ganoon, paano nakalabas ang sanggol?”

Hindi sumagot si Aling Nena.

Ngunit may isang bagay siyang naalala.

“Noong gabing iyon, narinig kong napakalakas ng paghalínghing ng kabayo. Paulit-ulit. Para bang may tinatawag.”

Tahimik ang lahat.

Pagkatapos ay itinuro ng matanda ang likod ng bahay.

“May maliit na bintana roon. Nasira ang kandado noong bagyo.”

Doon nila nakita ang ilang piraso ng napunit na plastik.

At isang lumang kumot na kapareho ng nakabalot kay Sofia.

Hindi nila tiyak kung paano nailabas ni Bituin ang sanggol.

Ngunit isang bagay ang malinaw.

Hindi aksidenteng napunta ang bata sa supot.

May naghanda ng mga gamit nito.

At may isang kabayong naglakad nang ilang kilometro upang dalhin siya sa lugar na maraming tao.

Natagpuan si Maria nang hapon ding iyon.

Nasa isang pampublikong ospital siya sa Batangas City.

Hindi siya makapaniwala nang sabihin ng mga pulis na ligtas ang kanyang anak.

“Si Sofia?”

Paulit-ulit niyang binanggit ang pangalan.

“Buhay po ba siya?”

“Opo. Nasa ospital siya at inaalagaan ng mga doktor.”

Napahagulgol si Maria.

Tinakpan niya ang mukha gamit ang magkabilang kamay.

“Akala ko…”

Hindi niya naituloy.

Nang makalma siya, ikinuwento niya ang nangyari.

Bago siya dalhin sa ospital, inihanda niya ang isang supot na may mga gamit ni Sofia.

Balak niyang ipahawak ito sa kanyang kamag-anak upang madala ang bata sa bahay ni Aling Nena kung kakailanganin.

Inilagay rin niya roon ang liham para kay Mang Isko.

Matagal na niyang balak bumalik sa bukid kapag gumaling na siya.

Ngunit nang dalhin siya sa ospital, hindi niya alam na iiwan pala ng kamag-anak ang sanggol sa bahay.

“Akala ko kasama niya si Sofia…”

Nagsimulang manginig ang kanyang boses.

“Tinatawagan ko siya, pero hindi niya sinasagot ang telepono.”

At si Bituin?

Hindi alam ni Maria kung paano nagawang ilabas ng kabayo ang supot.

Ngunit nang malaman niyang kinaladkad nito ang kanyang anak hanggang sa palengke, napahawak siya sa dibdib.

“Siya na naman…”

Napatingin si Mang Isko sa kanya.

“Ano ang ibig mong sabihin, anak?”

Tumulo ang luha ni Maria.

“Noong bata pa ako, siya rin ang nagligtas sa akin.”

Ikinuwento niyang minsan, habang naglalaro sa bukid, nahulog siya sa isang malalim na kanal matapos ang malakas na ulan.

Walang ibang tao sa paligid.

Hindi niya kayang umahon.

Si Bituin ang paulit-ulit na humalinghing hanggang marinig ni Mang Isko.

“Akala ko noong araw na iyon, iyon na ang pinakamalaking utang na loob ko sa kanya.”

Napangiti siya sa gitna ng pag-iyak.

“Hindi pa pala.”

Tatlong araw ang lumipas bago muling nagkita si Maria at ang kanyang anak.

Nang payagan siyang makalabas ng ospital, dinala siya ni Mang Isko sa silid kung saan inaalagaan si Sofia.

Nakahiga ang sanggol sa isang maliit na kama.

Mas maayos na ang kulay ng kanyang mukha.

May hawak siyang maliit na laruan na ibinigay ng isang nurse.

“Sofia…”

Napalingon ang bata sa boses ng kanyang ina.

At bigla itong ngumiti.

Hindi na napigilan ni Maria ang kanyang mga luha.

Maingat niyang binuhat ang anak at niyakap.

“Anak, patawarin mo si Mama…”

Hinalikan niya ang noo nito nang paulit-ulit.

“Hindi na kita iiwan.”

Nakatayo si Mang Isko sa may pintuan.

Tahimik niyang pinunasan ang kanyang mga mata.

Ngunit may isa pang miyembro ng pamilya na naghihintay.

Si Bituin.

Hindi naging madali ang paggaling ng kabayo.

Sa unang linggo, halos hindi ito makatayo nang matagal.

Kinailangan itong alagaan araw-araw, linisin ang mga sugat at bigyan ng pagkaing angkop sa kalagayan nito.

May mga gabing hindi mapakali si Mang Isko.

Minsan, alas-dos ng madaling-araw, tumawag si Dr. Andrea.

“Mang Isko, gusto ko lang pong sabihin na medyo mahina siya ngayong gabi. Binabantayan namin.”

Agad na bumangon ang matanda.

Kahit umuulan, pumunta siya sa klinika.

Pagdating niya, nakita niyang nakatayo si Bituin sa isang sulok.

Nakatungo.

Pagod na pagod.

Lumapit siya at inilapat ang palad sa noo nito.

“Hoy, kaibigan.”

Bahagyang gumalaw ang tainga ng kabayo.

“Hindi pa tayo tapos.”

Napaupo si Mang Isko sa maliit na bangkong kahoy.

“May utang ka pa sa akin.”

Tumingin ang kabayo.

“Isang buong sako ng mangga. Naalala mo noong kinakain mo ang mga nahuhulog na bunga kahit pinapagalitan kita?”

Mahinang napatawa ang matanda.

Pagkatapos ay natahimik.

“At si Maria… naghihintay siya.”

Sa gabing iyon, nanatili siya sa tabi ng kabayo hanggang sumikat ang araw.

Hindi niya alam kung naririnig o nauunawaan siya ni Bituin.

Pero tuwing hihinto siya sa pagsasalita, bahagyang inilalapit ng kabayo ang ulo nito sa kanyang balikat.

Sapat na iyon para magpatuloy siya.

Samantala, mabilis na kumalat sa barangay ang kuwento ng kabayong nagdala ng isang sanggol sa loob ng itim na supot.

May isang tindera ang nag-upload ng maikling video na kuha noong bumagsak si Bituin sa palengke.

Sa loob lamang ng ilang araw, libo-libong tao ang nakapanood nito.

Marami ang nagtanong kung kumusta na ang kabayo.

May mga nag-alok ng pagkain.

May isang negosyanteng nagpadala ng mga gamot at gamit para sa pag-aalaga nito.

May mga batang gumawa ng maliliit na liham na may guhit ng kabayo at bituin.

Ngunit hindi lahat ng komento ay maganda.

May ilang taong nakapansin sa mga lalaking nagtulak at nagbanta sa hayop.

Isa sa kanila si Mang Rudy.

Isang umaga, habang nagbubukas siya ng tindahan, may nakita siyang maliit na batang babae sa labas.

May hawak itong papel.

“Tito, kayo po ba iyong lalaking may pamalo?”

Natigilan siya.

Hindi niya alam kung ano ang isasagot.

Tumango siya.

Iniabot ng bata ang papel.

Isang guhit iyon ng kabayong may malaking itim na supot.

Sa ilalim ay may nakasulat:

“Huwag po ninyong saktan ang mga hayop. Baka may tinutulungan lang sila.”

Matagal na tinitigan ni Mang Rudy ang papel.

Pagkatapos ay pumasok siya sa tindahan.

Hindi niya iyon itinapon.

Idinikit niya sa tabi ng kanyang lumang kalendaryo.

Kinabukasan, pumunta siya sa klinika.

May dala siyang dalawang sako ng pagkain para sa kabayo.

Nang makita siya ni Mang Isko, bahagya itong nagulat.

“Ano ang kailangan mo, Rudy?”

Nagkamot ng ulo ang lalaki.

“Ito po… para kay Bituin.”

Iniwan niya ang mga sako sa may pintuan.

Pagkatapos ay lumapit sa kabayo.

Matagal siyang nakatayo roon.

“Pasensiya ka na, ha.”

Hindi gumalaw si Bituin.

“Akala ko kasi…”

Huminto siya.

Wala siyang mahanap na magandang dahilan.

Kaya hindi na niya ipinagpatuloy.

Hinaplos niya ang leeg ng kabayo.

At sa unang pagkakataon, hindi niya ito tinawag na marumi o walang silbi.

“Bumalik ka na sa lakas mo, kaibigan.”

Makalipas ang tatlong linggo, isang magandang balita ang dumating.

Maaari nang umuwi si Bituin.

Hindi pa ito ganap na magaling, ngunit sapat na ang lakas nito upang maipagpatuloy ang paggaling sa isang tahimik at maluwang na lugar.

At mayroon nang naghihintay na tahanan.

Ang lumang bukirin ni Mang Isko.

Sa tulong ng ilang kapitbahay, inayos nila ang bakod at nilinis ang dating kuwadra.

Naglagay sila ng malambot na dayami, malinis na inumin at sapat na lilim.

Ngunit may isang bagay na hindi nila ginalaw.

Ang malaking puno ng mangga.

Doon unang naglaro si Maria at Bituin.

Doon din minsang nangako ang batang babae na balang araw, kapag nagkaroon siya ng sariling pamilya, babalik siya upang ipakilala ang kanyang mga anak.

At ngayon, sa wakas, matutupad na ang pangakong iyon.

Isang Linggo ng umaga, dumating si Maria sa bukid.

Karga niya si Sofia.

Nakasuot ang sanggol ng dilaw na damit at maliit na puting sombrero.

Sa kanyang kaliwang kamay ay may dala siyang isang supot ng mga mansanas.

Nang makita ni Mang Isko ang dalawa, agad siyang lumabas ng bahay.

“O, nandito na pala ang mga bisita ko!”

Ngumiti si Maria.

“Lolo…”

Hindi na niya naituloy.

Niyakap niya ang matanda.

Matagal silang nanatiling magkayakap.

Pagkatapos ay narinig nila ang isang pamilyar na paghalínghing.

Mula sa kabilang bahagi ng bakod, dahan-dahang lumapit si Bituin.

Mas malusog na ito ngayon.

Hindi na gaanong nakausli ang mga tadyang nito.

Malinis ang balahibo, at maayos nang tumubo ang buhok sa ilang bahaging dating may sugat.

Ngunit ang mga mata…

Pareho pa rin.

Malalaki, mapagmasid at tila laging may hinahanap.

“Bituin!”

Napalingon ang kabayo.

Pagkarinig sa boses ni Maria, bigla nitong binilisan ang paglakad.

Napatawa si Mang Isko.

“O, dahan-dahan! Hindi ka pa puwedeng tumakbo!”

Ngunit hindi na mapigilan ang kabayo.

Lumapit ito sa bakod at inilabas ang ulo.

Inilapat ni Maria ang kanyang pisngi sa noo nito.

“Namiss kita.”

Mahinang humalinghing si Bituin.

“Alam mo ba kung gaano mo ako tinakot?”

Napangiti siya habang umiiyak.

“Akala ko hindi na kita makikita.”

Dahan-dahang inilapit ni Maria si Sofia.

Nang makita ng sanggol ang kabayo, agad nitong iniunat ang maliliit na kamay.

“Da! Da!”

Nagtawanan ang lahat.

“Aba, marunong na palang tumawag ng kabayo ang batang iyan!” biro ni Mang Isko.

Inilapit ni Bituin ang nguso nito.

Maingat na hinawakan ni Sofia ang malambot na bahagi ng ilong ng kabayo.

Pagkatapos ay humagikgik.

Isang napakalakas at masayang tawa.

Napatingin si Maria kay Mang Isko.

“Lolo, naaalala ninyo noong bata ako?”

“Ano na naman ang kalokohan mo?”

“Noong sinabi kong si Bituin ang magiging unang kaibigan ng magiging anak ko.”

Napangiti ang matanda.

“Oo naman.”

Tumingin siya kay Sofia.

“Natupad mo na pala.”

Hindi doon nagtapos ang mga pagbabago sa barangay.

Ilang linggo matapos ang pangyayari, nagkaroon ng maliit na pagpupulong ang mga residente.

Hindi engrande.

Walang malaking entablado o mamahaling pagkain.

May ilang plastik na upuan, isang mahabang mesa at dalawang electric fan na halos hindi sapat sa init ng tanghali.

Ngunit maraming dumalo.

Si Mang Rudy ang unang tumayo.

May dala siyang lumang litrato ni Bituin na kuha noong araw na bumagsak ito sa palengke.

“Alam ninyong isa ako sa mga taong nagtaboy sa kabayong ito.”

Tahimik ang lahat.

“Hindi ko na babaguhin ang nangyari. Pero ayokong maulit iyon.”

Iminungkahi niyang maglagay ng malinis na inumin para sa mga hayop malapit sa palengke.

May isang tindera ang nag-alok na maglaan ng lugar kung saan maaaring pansamantalang magpahinga ang mga ligaw o sugatang hayop habang hinihintay ang mga taong makatutulong sa kanila.

Si Carlo naman ay nakipag-ugnayan sa ilang beterinaryo upang magkaroon ng regular na libreng konsultasyon para sa mga alagang hayop ng mahihirap na pamilya.

Walang nagsabing mababago nila ang buong mundo.

May ilan pa ring nagreklamo tungkol sa gastos.

May nagtalo kung sino ang maglilinis.

May isang lalaking umalis nang maaga dahil kailangan niyang sunduin ang anak sa paaralan.

Pero natuloy ang plano.

At makalipas ang isang buwan, may maliit nang lugar sa tabi ng palengke na may malinis na tubig at isang karatulang gawa sa kahoy.

Hindi iyon pinangalanang Bituin.

Si Mang Isko mismo ang tumutol.

“Baka isipin ng ibang hayop, para lang sa kabayo ang lugar!”

Nagtawanan ang lahat.

Sa halip, tinawag nila itong Pahingahan.

Isang hapon, habang naglalaro si Sofia sa isang banig sa ilalim ng puno ng mangga, may dumating na bisita sa bukid.

Isang batang lalaki.

Mga walong taong gulang.

May hawak siyang maliit na supot ng mga karot.

Siya ang batang naghagis ng bato kay Bituin noong araw na dumaan ito sa barangay.

Kasama niya ang kanyang ina.

“Lolo Isko,” mahina niyang tawag.

“O, ano iyon, iho?”

“Puwede ko po bang makita si Bituin?”

Tumango ang matanda.

“Nasa likod. Pero huwag kang biglang lalapit, ha?”

Dahan-dahang naglakad ang bata patungo sa bakod.

Nakita niyang kumakain ng damo ang kabayo.

“Bituin…”

Nag-angat ng ulo ang hayop.

Napahinto ang bata.

“Pasensiya na po.”

Walang sumagot.

Siyempre.

Kabayo iyon.

Ngunit hindi umalis ang bata.

Inilabas niya ang isang karot mula sa supot at iniabot kay Mang Isko.

“Puwede po bang ibigay ninyo ito sa kanya?”

“Bakit hindi ikaw?”

Nag-atubili ang bata.

“Baka po galit siya sa akin.”

Lumuhod si Mang Isko upang magkapantay sila.

“Alam mo, iho, hindi natin alam kung ano ang iniisip ng isang kabayo. Pero puwede tayong magsimula sa pagiging mabait.”

Tinuruan niya ang bata kung paano ligtas na mag-abot ng pagkain sa tulong ng isang nakatatanda.

Dahan-dahang lumapit si Bituin.

Kinuha nito ang karot.

Napangiti ang bata.

At mula noon, halos tuwing Sabado ay bumibisita siya sa bukid.

Hindi upang maglaro lamang.

Tumutulong siyang maglinis ng paligid, magdala ng tubig at mag-ipon ng mga nahuhulog na mangga.

Minsan, tinanong siya ni Maria kung bakit palagi siyang bumabalik.

Nagkibit-balikat ang bata.

“Kasi po, noong araw na iyon, akala ko basura lang ang dala niya.”

Napatingin siya kay Bituin.

“Hindi ko alam na may buhay pala sa loob.”

Lumipas ang anim na buwan.

Isang umaga, nagising si Mang Isko sa ingay mula sa bakuran.

May narinig siyang masayang tawanan.

Paglabas niya, nakita niya si Maria na nakaupo sa ilalim ng puno ng mangga.

Si Sofia ay gumagapang sa isang malaking banig.

At si Bituin ay nakatayo sa kabilang panig ng mababang bakod, tahimik na pinagmamasdan ang dalawa.

May bago nang trabaho si Maria sa isang maliit na paaralan sa kanilang bayan.

Tumutulong siya sa paghahanda ng pagkain para sa mga estudyante.

Hindi malaki ang kanyang sahod, ngunit sapat upang unti-unti niyang mabayaran ang mga utang at makapag-ipon para sa kinabukasan ni Sofia.

Nakatira na rin silang mag-ina sa isang maliit na bahay malapit sa bukid.

Hindi na niya kailangang maglakbay nang malayo upang makita si Bituin.

Tuwing umaga, bago pumasok sa trabaho, dumaraan siya sa kuwadra.

Minsan ay may dalang karot.

Minsan ay wala.

Pero palagi niyang kinakausap ang kabayo.

“Magpakabait ka, ha? Huwag mong ubusin ang mga mangga ni Lolo!”

At palaging sumasagot si Mang Isko mula sa loob ng bahay.

“Ikaw nga ang nagturo sa kanyang kumain ng mangga!”

Pagsapit ng unang kaarawan ni Sofia, nagkaroon ng maliit na salu-salo sa bukid.

May pansit, lumpiang shanghai, spaghetti at isang simpleng cake na may dilaw na dekorasyong hugis-bituin.

Dumating si Dr. Andrea, si Carlo, si Aling Nena at ilan sa mga tindera mula sa palengke.

Naroon din si Mang Rudy.

May dala siyang malaking basket ng prutas.

“Para kay Sofia,” sabi niya.

Pagkatapos ay naglabas siya ng isa pang supot.

“At ito, para kay Bituin.”

Napatawa si Maria.

“Huwag ninyo pong sabihing karne!”

“Grabe ka naman! Mga mansanas ito!”

Nagtawanan ang lahat.

Ngunit may isang bagay na inihanda si Mang Isko na hindi alam ni Maria.

Nang matapos ang kainan, tinawag niya ang lahat sa ilalim ng puno ng mangga.

May hawak siyang maliit na kahong kahoy.

“Maria, may ibibigay ako sa iyo.”

Binuksan niya ang kahon.

Sa loob ay ang kupas na asul na tela.

Ang telang nakapulupot sa itim na supot noong araw na dumating si Bituin sa palengke.

Nilinis at maingat niya itong itinago.

Nabura na ang ilang bahagi ng pagkakaburda, ngunit nababasa pa rin ang pangalan.

MARIA.

Napahawak ang dalaga sa kanyang bibig.

“Lolo…”

“Akala ko noon, hindi na natin ito makikita.”

Iniabot niya ang tela.

“Pero may isang matigas ang ulong kabayong ayaw bumitaw.”

Napatawa si Maria habang tumutulo ang kanyang mga luha.

Lumapit siya kay Bituin.

Nakatayo ang kabayo sa ilalim ng puno, abala sa pagnguya ng damo.

Hindi nito alam na halos lahat ng tao ay nakatingin sa kanya.

“Hoy, Bituin.”

Nag-angat ito ng ulo.

“May regalo ako sa iyo.”

Inilabas ni Maria ang isang bagong asul na tela.

May nakaburdang maliit na dilaw na bituin sa gitna.

At sa ilalim ay may dalawang pangalan.

MARIA AT SOFIA.

Maingat niya itong itinali sa isang maluwag at komportableng bahagi ng suot ng kabayo.

“Para hindi mo makalimutan kung sino ang pamilya mo.”

Lumapit si Sofia habang inalalayan ni Mang Isko.

Nagsisimula pa lamang siyang matutong maglakad.

Dalawang maliit na hakbang.

Pagkatapos ay napaupo.

Nagtawanan ang lahat.

Ngunit hindi umiyak ang bata.

Sa halip, iniunat niya ang kanyang kamay patungo kay Bituin.

“Bi… Bi…”

Natigilan si Maria.

“Lolo! Narinig ninyo?”

“Ano?”

“Tinatawag niya si Bituin!”

Muling sinubukan ng sanggol.

“Bi… ti!”

Mahinang humalinghing ang kabayo.

At biglang nagtawanan ang lahat.

Nang gabing iyon, matapos umalis ang mga bisita, nanatili si Maria sa ilalim ng puno ng mangga.

Tulog na si Sofia sa loob ng bahay.

Tahimik ang bukid.

May ilang kuliglig na maririnig mula sa damuhan.

Sa di-kalayuan, nakatayo si Bituin sa kanyang kuwadra.

Lumapit si Maria.

May hawak siyang isang lumang litrato.

Ang litrato nilang dalawa noong bata pa siya.

Ipinatong niya ito sa bakod.

“Alam mo, Bituin…”

Hinaplos niya ang leeg ng kabayo.

“Noong araw na umalis ako papuntang Maynila, akala ko hindi na tayo magkikita.”

Huminga siya nang malalim.

“Maraming beses kong gustong umuwi. Pero palaging may problema. Palaging may kailangang bayaran. Palaging may araw na sinasabi kong sa susunod na lang.”

Tumingin siya sa malayo.

“Hanggang sa dumating si Sofia.”

Bahagyang ngumiti si Maria.

“Noong una, takot na takot ako. Hindi ko alam kung paano ko siya bubuhayin.”

Inilapat niya ang noo sa leeg ng kabayo.

“Pero noong nakita kitang muli sa kalsada, parang may isang bahagi ng buhay ko ang bumalik.”

Tahimik lamang si Bituin.

“Hindi ko alam kung paano mo nagawang dalhin si Sofia hanggang sa palengke.”

Napatawa siya nang mahina.

“Siguro hindi ko na rin kailangang malaman ang lahat.”

Matagal silang nanatili roon.

Pagkatapos ay kumuha si Maria ng isang mansanas mula sa kanyang bulsa.

“O, ito ang bayad ko sa lahat ng ginawa mo.”

Inilapit niya ang prutas.

Ngunit bago pa ito makuha ng kabayo, biglang narinig nila ang boses ni Mang Isko mula sa bahay.

“Maria! Huwag mong pakainin nang sobra! Kakakain lang niyan!”

Napatawa siya nang malakas.

“Lolo, isang mansanas lang!”

“Isang mansanas ngayon, isang sako bukas!”

Maging si Bituin ay tila nainip sa kanilang pagtatalo.

Bahagya nitong itinulak ang kamay ni Maria gamit ang nguso.

“Aba! Ikaw pa ang nagmamadali!”

Ibinigay niya ang mansanas.

At sa unang pagkakataon matapos ang napakaraming taon, naramdaman ni Maria na wala na siyang kailangang habulin.

Nasa bahay na siya.

Makalipas ang isang taon, muling dumaan si Bituin sa parehong palengke.

Ngunit sa pagkakataong iyon, hindi na ito payat.

Hindi na nanginginig ang mga paa nito.

Wala na ring mabigat na itim na supot na kumakaladkad sa likuran.

Kasama nito si Maria, si Mang Isko at ang dalawang taong gulang na si Sofia na nakasakay sa isang maliit na stroller.

Nagpunta sila upang bumili ng mga gulay at prutas.

Nang makita sila ni Mang Rudy, agad siyang lumabas ng tindahan.

“O, heto na ang sikat na kabayo natin!”

Napalingon ang mga tindera.

May ilang batang masayang kumaway.

“Bituin!”

“Bituin! Dito ka!”

Lumapit si Mang Rudy na may dalang isang maliit na basket ng mga karot.

“Para sa ating bisita.”

Napangiti si Maria.

“Parang mas sikat pa siya sa amin.”

“Natural! Siya ang dahilan kung bakit may libreng tubig na ngayon para sa mga hayop dito!”

Habang nag-uusap sila, biglang huminto si Bituin.

Napatingin ito sa isang sulok ng palengke.

Doon mismo sa lugar kung saan ito bumagsak noong araw na halos mawalan ito ng buhay.

May isang batang babaeng nakaupo roon.

Sa tabi niya ay isang maliit na asong payat at marumi.

May hawak siyang kalahating pandesal.

Dahan-dahan niyang pinaghati ang tinapay.

Kalahati para sa kanya.

Kalahati para sa aso.

Napansin iyon ni Maria.

Lumapit siya sa bata.

“Iho, sa iyo ba ang asong iyan?”

Umiling ang batang babae.

“Hindi po. Lagi lang po siyang nandito.”

“Bakit mo siya pinapakain?”

Nagkibit-balikat ang bata.

“Gutom po siya.”

Napangiti si Maria.

Wala nang ibang paliwanag.

Hindi na kailangan.

Bumili siya ng kaunting pagkain at malinis na tubig para sa aso, at tinulungan ang bata na dalhin ito sa Pahingahan.

Pagkatapos ay bumalik siya kay Bituin.

Hinaplos niya ang noo ng kabayo.

“Nakita mo iyon?”

Bahagyang gumalaw ang tainga nito.

“May natuto na sa kuwento mo.”

Hindi alam ni Maria kung gaano katagal mananatili sa alaala ng mga tao ang nangyari sa palengke.

Maaaring makalimutan nila ang petsa.

Maaaring makalimutan nila ang mga pangalan.

Maaaring balang araw, ang mga batang nakasaksi ay lumaki at lumipat sa ibang lugar.

Ngunit may isang bagay siyang tiyak na hindi makakalimutan.

Ang araw na ang isang payat at sugatang kabayo ay naglakad nang ilang kilometro, paulit-ulit na bumagsak at muling tumayo, habang mahigpit na nakakagat sa isang itim na supot.

Isang supot na inakala ng lahat na puno ng basura.

Isang supot na walang sinumang gustong hawakan.

Isang supot na halos ikamatay ng hayop sa pagtatangkang protektahan.

At sa loob nito ay ang pinakamahalagang tao sa buhay ni Maria.

Ang kanyang anak.

Habang pauwi sila, biglang tumakbo si Sofia patungo sa kabayo.

“Bi! Bi!”

Napatawa si Mang Isko.

“O, ayan na naman ang pinakamaliit mong amo!”

Huminto si Bituin.

Dahan-dahan nitong ibinaba ang ulo upang maabot ng bata ang noo nito.

Yumakap si Sofia sa leeg ng kabayo.

At sa gitna ng maingay na palengke, sa parehong lugar kung saan minsan siyang itinaboy, tahimik na pumikit si Bituin.

Wala nang sumigaw upang palayasin siya.

Wala nang naghagis ng bato.

Wala nang nagtulak sa kanyang nanghihinang katawan.

Sa pagkakataong iyon, ang mga kamay na lumapit sa kanya ay hindi upang manakit.

Kundi upang humaplos.

At ang maliit na batang minsan niyang kinaladkad sa loob ng isang itim na supot ay ligtas nang nakayakap sa kanyang leeg.

“Bituin, uwi na tayo,” tawag ni Maria.

Iniangat ng kabayo ang ulo.

At sabay-sabay silang naglakad pauwi.

Sa kanilang pagdaan, may isang matandang tindera ang napangiti at nagsabi sa kanyang apo:

“Naaalala mo ba ang kabayong iyan?”

“Opo, Lola. Iyan po iyong nagligtas sa sanggol!”

Tumango ang matanda.

Pagkatapos ay tumingin siya sa maliit na asong kumakain sa Pahingahan.

“Oo, anak. Kaya kapag may nakita kang hayop na nangangailangan ng tulong, huwag mo agad itaboy.”

Hinawakan ng bata ang kamay ng kanyang lola.

“Bakit po?”

Sandaling nag-isip ang matanda.

Pagkatapos ay sumagot siya.

“Dahil hindi mo alam kung gaano kalayo ang nilakad niya bago makarating sa harap mo.”

Sa dulo ng kalsada, unti-unting lumayo ang mag-anak.

At si Bituin, na minsang halos mawalan ng buhay habang hinihila ang isang itim na supot, ay naglalakad na ngayon nang magaan.

Wala nang mabigat na dala.

Wala nang kailangang iligtas.

Sa wakas, may tahanan na siyang babalikan.

At may pamilyang hindi na siya muling iiwan.