BAHAGI 2

“Sinampal niya si Sofia, Ate. Dahil lang natapon ng bata ang baso ng tubig sa mesa.”

Hindi ko agad naintindihan ang sinabi ni Angela.

O baka naintindihan ko, pero ayaw tanggapin ng utak ko.

Tatlong taong gulang si Sofia. Tatlo. Sa edad na iyon, dapat ang pinakamalaking problema niya ay kung bakit hindi puwedeng kainin ang lahat ng kendi sa tindahan o kung bakit kailangang matulog sa tanghali.

Pero ang pamangkin ko, natuto nang matakot sa tunog ng susi sa pintuan.

“Ano’ng ginawa mo pagkatapos?” tanong ko.

“Yumakap ako sa kanya. Sinubukan kong ilayo siya kay Marco, pero hinila niya ako sa buhok. Ikinulong niya ako sa banyo. Naririnig kong umiiyak si Sofia sa labas.”

Napahawak si Angela sa kanyang dibdib.

“Paulit-ulit niyang tinatawag ang pangalan ko. Mama! Mama! Pero hindi ko mabuksan ang pinto.”

Hindi ko namalayang napisil ko nang mahigpit ang hawakan ng upuan.

“Andiyan ba siya ngayon?”

“Nasa bahay. Kasama ang biyenan ko.”

Tumayo ako.

Napaatras si Angela.

“Ate, huwag! Pakiusap, huwag kang gumawa ng gulo. Baka lalo niya kaming saktan.”

Ang takot sa kanyang mga mata ang nagpabalik sa akin sa aking upuan.

Dahan-dahan kong binitawan ang hawakan.

“Angela, tingnan mo ako.”

Ayaw niya.

Hinawakan ko ang magkabilang kamay niya.

“Hindi ka na babalik sa bahay na iyon.”

“Pero si Sofia…”

“Kukunin natin siya.”

“Paano?”

Hindi ako agad sumagot.

May isang ideyang pumasok sa isip ko. Isang ideyang maaaring magdala sa akin pabalik sa lugar na walong taon kong tinirhan.

Pero nang makita kong nanginginig ang aking kakambal habang pinupunasan ang kanyang mga luha, alam kong hindi ko kayang pabayaan siyang bumalik sa kanyang asawa.

“Angela, kailan ang huling pagkakataong nakita mo si Marco na ngumiti sa iyo?”

Nagulat siya sa tanong ko.

“Hindi ko na maalala.”

“At kailan ang huling pagkakataong naging masaya ka?”

Lalo siyang umiyak.

Doon ko sinabi ang bagay na nagpahinto sa kanyang paghinga.

“Magpalit tayo.”

“Ano?”

“Ikaw ang mananatili rito. Ako ang uuwi sa bahay ninyo.”

Tinitigan niya ako na para bang nababaliw na naman ako.

“Ate, hindi mo kilala si Marco!”

Ngumiti ako nang bahagya.

“At hindi rin niya ako kilala.”

Hindi naging madali ang plano namin.

Hindi puwedeng basta lumabas ng psychiatric hospital ang isang pasyente at magpanggap na ibang tao. Lalo na kung walong taon nang kilala ng mga doktor at nars ang bawat kilos ko.

Kaya kinausap ko muna si Dr. Rafael Villanueva, ang psychiatrist na nangangalaga sa akin.

Ipinakita ko sa kanya ang mga pasa ni Angela.

Hindi siya nagsalita nang ilang sandali.

Pagkatapos ay inilapag niya ang kanyang salamin.

“Andrea, alam mo bang maaari nating ipatawag ang mga awtoridad?”

“Alam ko po.”

“At alam mong delikado ang iniisip mong gawin?”

“Dok, kung babalik siya roon nang walang proteksiyon, baka hindi na siya makabalik dito nang buhay.”

Matagal niya akong tiningnan.

Sa wakas, pumayag siyang tulungan kaming makipag-ugnayan sa isang social worker at sa Women’s and Children’s Protection Desk.

Nang hapong iyon, lihim na inilipat si Angela sa isang ligtas na lugar. Isinailalim siya sa medical examination, kinunan ng litrato ang kanyang mga pasa, at isinulat ang kanyang salaysay.

Samantala, matapos suriin ng aking doktor ang aking kalagayan at mga papeles, pinayagan akong lumabas sa ospital sa ilalim ng nakatakdang pangangalaga.

May mga kondisyon.

Kailangan kong ipagpatuloy ang aking paggamot at regular na bumalik para sa follow-up consultation.

At higit sa lahat, hindi ako maaaring gumawa ng anumang bagay na maglalagay sa panganib sa akin o sa ibang tao.

Tumango ako.

Pero may isang bagay akong hindi sinabi kay Dr. Rafael.

Hindi pa alam ni Marco na uuwi ako sa kanyang bahay.

Kinabukasan, alas-singko ng hapon, nakatayo ako sa harap ng isang dalawang palapag na bahay sa isang subdivision sa Marikina.

Suot ko ang damit ni Angela.

Ang kanyang kupas na blusa. Ang kanyang lumang sandalyas. Maging ang maliit niyang kuwintas na may palawit na krus ay nasa aking leeg.

Tiningnan ko ang aking sarili sa salamin ng sasakyan.

Magkamukha kami.

Pero may isang bagay na hindi ko kayang gayahin.

Ang takot sa kanyang mga mata.

Pagkabukas ko ng gate, isang matandang babae ang agad na sumigaw mula sa kusina.

“Angela! Ngayon ka lang umuwi? Akala mo ba hotel itong bahay?”

Si Aling Lourdes.

Ang biyenan ng aking kapatid.

Nakatayo siya sa kusina, nakapamewang, habang nanonood ng teleserye sa kanyang cellphone.

“Magluto ka na! Gutom na ang anak ko!”

Hindi ako sumagot.

Pumasok ako sa sala.

At doon ko nakita si Sofia.

Nakaupo siya sa sahig, hawak ang isang manikang wala nang isang mata.

Napakaliit niya.

Nang makita niya ako, bigla siyang tumayo.

“Mama!”

Tumakbo siya palapit.

Pero bago niya ako mayakap, huminto siya.

Tiningnan niya ang aking mukha.

“Mama… galit ka ba?”

Parang may humigpit sa dibdib ko.

Lumuhod ako at niyakap siya.

“Hindi, anak. Hindi galit si Mama.”

“Promise?”

“Promise.”

Dahan-dahan niyang inilapit ang bibig sa aking tainga.

“Mama, huwag mong sabihin kay Papa na nabasag ko ang plato.”

Napapikit ako.

Hindi ko alam kung paano ko napigilang umiyak.

Dumating si Marco bandang alas-diyes ng gabi.

Narinig ko ang malakas na pagpreno ng kanyang sasakyan sa garahe.

Biglang nagtago si Sofia sa likod ng sofa.

Si Aling Lourdes naman ay nagmamadaling lumabas ng kuwarto.

“Angela! Ihanda mo ang pagkain ng asawa mo!”

Nakaupo ako sa hapag-kainan.

Hindi ako kumilos.

Bumukas ang pinto.

Pumasok ang isang lalaking nasa tatlumpu’t dalawang taong gulang, nakasuot ng mamahaling polo at may hawak na susi ng sasakyan.

Amoy alak siya.

“Ano’ng problema mo?” tanong niya nang makita akong nakaupo.

“Wala.”

Lumapit siya.

“Nasaan ang pagkain ko?”

“Nasa kusina.”

“At bakit hindi mo inilalabas?”

Tiningnan ko siya.

“May mga kamay ka naman.”

Biglang tumahimik ang buong bahay.

Si Aling Lourdes, na may dalang pitsel ng tubig, ay napahinto.

“Ano’ng sinabi mo?” tanong ni Marco.

Tumayo ako.

“Sabi ko, may mga kamay ka naman.”

Hindi pa man ako nakakahakbang, mabilis na niyang itinaas ang kamay niya.

Sanay na sanay ang katawan niyang gawin iyon.

Pero hindi niya inaasahan ang sumunod.

Nahawakan ko ang kanyang pulso bago pa man tumama ang palad niya sa aking mukha.

Nanlaki ang kanyang mga mata.

“Bitiwan mo ako!”

“Bakit?”

“Angela!”

Tiningnan ko ang kamay niyang nakataas.

“Ilang beses mo nang ginawa ito?”

“Ano?”

“Ilang beses mo nang sinampal ang asawa mo?”

Bigla siyang natahimik.

Pagkatapos ay tumawa.

“Nagpapatawa ka ba?”

Hindi ako ngumiti.

Binitiwan ko ang kanyang kamay at umatras.

“Matulog ka na, Marco. Lasing ka.”

Hindi ko alam kung alin ang mas ikinagulat niya.

Ang pagkakahawak ko sa kanyang pulso o ang katotohanang sa unang pagkakataon, hindi humingi ng tawad ang babaeng inaakala niyang asawa niya.

Kinabukasan, nagising ako sa malakas na katok.

“Angela! Alas-sais na! Bumangon ka!”

Si Aling Lourdes.

Binuksan ko ang pinto.

“Ano po iyon?”

“Maglaba ka! Ang daming damit sa banyo!”

Tiningnan ko ang malaking basket na nasa kanyang paanan.

“May washing machine naman po tayo.”

Namula ang kanyang mukha.

“Sumasagot ka na ngayon?”

“Hindi po. Nagtatanong lang.”

Bigla niyang hinablot ang aking buhok.

“Akala mo kung sino ka!”

Hindi ko siya sinaktan.

Hinawakan ko lamang ang kanyang kamay at dahan-dahang inalis iyon sa aking buhok.

“Ma, masakit po.”

Lalo siyang nagalit.

“Susumbong kita kay Marco!”

“Sige po.”

At isinara ko ang pinto.

Sa loob ng kuwarto, napaupo ako sa gilid ng kama.

Nanginginig ang aking mga kamay.

Hindi dahil natatakot ako sa kanya.

Kundi dahil unti-unti kong naiintindihan kung paano nabuhay ang kapatid ko sa bahay na ito.

Walang araw na hindi siya inuutusan.

Walang pagkakamaling hindi pinalalaki.

Walang pagkakataong pinapayagan siyang magpahinga.

At kapag nagtangkang ipagtanggol ang sarili, mayroon silang isang salitang ginagamit upang patahimikin siya.

Walang utang na loob.

Tatlong araw akong nanatili sa bahay.

Sa loob ng tatlong araw na iyon, nakilala ko rin si Vanessa, ang nakababatang kapatid ni Marco.

Dalawampu’t walong taong gulang siya, walang trabaho, at tila ginawa niyang libangan ang pagpapahirap sa kanyang hipag.

Isang hapon, nadatnan ko siyang binubuksan ang aparador ni Angela.

“Anong ginagawa mo?”

“Kukunin ko itong bag. Hindi mo naman ginagamit.”

Hawak niya ang isang maliit na kulay-kremang handbag.

Regalo iyon ng aming yumaong ina kay Angela noong nagtapos kami ng high school.

“Pakibalik.”

Tumaas ang kanyang kilay.

“Excuse me?”

“Ang bag. Pakibalik.”

Tumawa siya.

“Grabe! Ang tapang mo na ngayon!”

Lumapit siya at itinulak ang aking balikat.

Hindi ako gumalaw.

Muli niya akong itinulak.

“Anong tinitingin-tingin mo?”

Kinuha ko ang bag sa kanyang kamay.

“Vanessa, huwag mong gagalawin ang mga gamit ko nang walang permiso.”

Bigla niya akong sinampal.

Napalingon ako.

Sandaling tumahimik ang paligid.

Nakita kong bahagyang nanginig ang kanyang labi nang muli ko siyang harapin.

“Isa pa,” mahina kong sabi, “at tatawag ako ng pulis.”

“Anong pulis? Baliw ka ba?”

Hindi ako sumagot.

Kinuha ko ang cellphone ko at ipinakita ang numerong nakahanda nang tawagan.

Bigla siyang umatras.

Noong gabing iyon, narinig kong nag-uusap silang magkapatid sa kusina.

“Kuya, parang may mali kay Angela.”

“Bakit?”

“Hindi na siya natatakot.”

Napangiti ako habang nakaupo sa madilim na kuwarto.

Tama ka, Vanessa.

May mali nga.

Sa ikaapat na araw, natuklasan ko ang isang bagay na mas nakakatakot kaysa sa mga pasa ni Angela.

Nasa ilalim iyon ng kutson.

Isang maliit na kuwaderno.

May mga petsa, halaga ng pera, at maiikling pangungusap.

Hunyo 3. Natalo si Marco ng ₱35,000 sa sugal. Kinuha ang ipon para sa tuition ni Sofia.

Hunyo 7. Sinaktan ako dahil walang laman ang kanyang wallet.

Hunyo 10. Sinabi ni Mama Lourdes na kasalanan ko kung bakit palaging galit ang kanyang anak.

Hunyo 12. Hindi pinapasok si Sofia sa kuwarto. Buong gabi siyang umiyak.

Habang binabasa ko ang mga pahina, may nakita akong nakasingit na lumang resibo.

Isang pawnshop receipt.

Isinangla ni Marco ang gintong kuwintas na minana ni Angela mula sa aming ina.

Pero hindi iyon ang nagpahinto sa akin.

Sa pinakahuling pahina, may nakasulat na isang pangungusap.

Kung may mangyari sa akin, sana may maghanap kay Sofia.

Napaupo ako sa sahig.

Sa unang pagkakataon mula nang dumating ako sa bahay na iyon, hindi galit ang naramdaman ko.

Kundi takot.

Gaano katagal nang iniisip ng aking kapatid na maaari siyang mamatay sa kamay ng sarili niyang asawa?

Kinagabihan, tumawag ako kay Dr. Rafael.

Sinabi ko sa kanya ang tungkol sa kuwaderno.

“Andrea, kailangan na nating kumilos. Nasa panganib ka rin.”

“May kailangan pa po akong gawin.”

“Ano iyon?”

“Kunin ang mga dokumento ni Sofia.”

Hindi pa man siya nakakasagot, narinig ko ang boses ni Marco mula sa likuran.

“Sino’ng kausap mo?”

Agad kong ibinaba ang telepono.

Nakatayo siya sa pintuan.

Namumula ang kanyang mga mata.

“Sino iyon?”

“Doktor.”

“Anong doktor?”

“Hindi mo kilala.”

Bigla niyang inagaw ang cellphone ko.

Binuksan niya ang call history.

Nakita niya ang pangalan ni Dr. Rafael.

“Ano ito? May lalaki ka?”

Napailing ako.

“Doktor nga.”

“Sinungaling!”

Inihagis niya ang cellphone sa dingding.

Nabasag ang screen.

Mula sa kabilang kuwarto, narinig kong napasigaw si Sofia.

Doon ako tumayo.

“Marco, huwag kang sumigaw. Natatakot ang bata.”

“Ako pa ang pagbabawalan mo?”

Lumapit siya.

Sinubukan niya akong itulak patungo sa dingding.

Pero nakaiwas ako.

Nawalan siya ng balanse at napahawak sa mesa.

Lalo siyang nagalit.

“Ano’ng nangyayari sa iyo, Angela?”

Hindi ako sumagot.

Dahil sa sandaling iyon, may isang maliit na tinig na narinig mula sa pintuan.

“Papa, please…”

Si Sofia.

Nakayapak siya, yakap ang kanyang sirang manika.

Lumapit si Marco sa kanya.

“BUMALIK KA SA KUWARTO!”

Napayuko ang bata.

At bago pa siya makahakbang, nakita kong muling itinaas ni Marco ang kamay niya.

Humakbang ako sa pagitan nila.

“Tama na!”

Napahinto siya.

Hawak ko ang magkabilang balikat ni Sofia habang inilalayo siya.

“Anak, pumunta ka sa kuwarto. Isara mo ang pinto.”

Tumakbo ang bata.

Pagkatapos ay hinarap ko si Marco.

“Huwag na huwag mong pagbubuhatan ng kamay ang anak mo.”

Napangisi siya.

“At sino ka para pagbawalan ako?”

Hindi ko alam kung bakit, pero sa pagkakataong iyon, halos lumabas sa bibig ko ang katotohanan.

Hindi ako ang asawa mo.

Ako ang kapatid niyang walong taon mong hindi nakita.

Pero pinigilan ko ang sarili ko.

Hindi pa oras.

Kinabukasan, nakipagkita ako kay Angela sa isang maliit na opisina malapit sa ospital.

Kasama namin si Atty. Patricia Santos, isang abogadang tumutulong sa mga babaeng nakaranas ng karahasan sa tahanan.

Nang makita ako ni Angela, agad niya akong niyakap.

“Ate, umalis ka na roon. Pakiusap.”

“Ayos lang ako.”

“Hindi! Hindi mo alam kung ano’ng kaya niyang gawin!”

Inilapag ko sa mesa ang kuwaderno.

Nang makita niya iyon, bigla siyang napahawak sa bibig.

“Nakita mo…”

Tumango ako.

“Ano’ng ibig sabihin ng huling pahina, Angela?”

Hindi siya makasagot.

Matagal siyang umiyak bago tuluyang nagsalita.

“Noong nakaraang buwan, dinala niya ako sa isang bakanteng lote. Sinabi niyang kung iiwan ko siya, hindi na ako makikita ng kahit sino.”

Nanlamig ang aking mga kamay.

“May dala siyang pala, Ate.”

Napatingin sa amin si Atty. Patricia.

“Angela, kailangan mong sabihin sa akin ang lahat ng nangyari noong araw na iyon.”

Halos isang oras siyang nagsalita.

Hindi ko siya ginambala.

May mga pagkakataong nanginginig ang kanyang boses. May mga pagkakataong humihinto siya upang uminom ng tubig.

At may mga pagkakataong humihingi siya ng tawad kahit wala naman siyang ginawang mali.

Nang matapos siya, maingat na isinara ng abogado ang kanyang folder.

“May sapat tayong dahilan upang humiling ng protection order. Ihahanda rin natin ang mga kaukulang reklamo.”

Tumingin siya sa akin.

“Andrea, kailangan nating mailabas si Sofia sa bahay sa lalong madaling panahon.”

“Handa na po ako.”

Hindi ko inaasahang ang pinakamahirap na bahagi ng aming plano ay ang kumbinsihin si Sofia na sumama sa akin.

Noong gabing iyon, tahimik kong inilagay ang kanyang mga damit sa isang maliit na backpack.

Nasa sala si Marco, abala sa panonood ng basketball habang umiinom ng beer.

Natutulog naman si Aling Lourdes.

Lumuhod ako sa harap ng bata.

“Sofia, pupunta muna tayo sa isang lugar.”

“Saan po?”

“Sa lugar na may maraming laruan.”

“Kasama si Mama?”

Napahinto ako.

Hindi ko na kayang magsinungaling sa kanya.

“Sofia, may sasabihin ako sa iyo.”

Tinitigan niya ako.

“Hindi ako ang mama mo.”

Nagsimulang manginig ang kanyang labi.

“Hindi?”

“Ako si Tita Andrea. Kakambal ako ng mama mo.”

Hinawakan niya ang aking mukha gamit ang kanyang maliliit na kamay.

“Pero mukha kang Mama.”

“Oo, anak.”

“Nasaan si Mama?”

“Naghihintay siya sa atin.”

Bigla siyang yumakap sa akin.

“Gusto ko na kay Mama.”

Napapikit ako.

“Ako rin, anak. Gusto ko na rin siyang makita.”

Alas-onse ng gabi nang subukan naming lumabas.

Hawak ko ang backpack ni Sofia. Nasa kabilang kamay ko ang mga dokumentong nakuha ko mula sa aparador.

Ilang hakbang na lamang kami mula sa pinto nang biglang bumukas ang ilaw.

“Saan kayo pupunta?”

Si Marco.

Nakatayo siya sa hagdan.

Hindi siya lasing.

Mas masama iyon.

Gising na gising siya.

“May pupuntahan lang kami.”

“Tanghaling tapat ba ngayon?”

Hindi ako sumagot.

Bumaba siya at nakita ang backpack.

“Aalis ka?”

“Oo.”

Bigla siyang tumawa.

“At dadalhin mo ang anak ko?”

“Anak din siya ni Angela.”

Natigilan siya.

“Ano’ng sinabi mo?”

Doon ko napagtantong nagkamali ako.

Hindi ko dapat binanggit ang pangalan ng aking kapatid sa ikatlong panauhan.

Dahan-dahan siyang lumapit.

“Sino ka?”

Tahimik akong tumayo.

“Sino ka?!” sigaw niya.

Nagsimulang umiyak si Sofia.

Sinubukan ni Marco na agawin ang backpack, pero mabilis kong inilayo ang bata sa kanya.

“Marco, huwag kang lalapit.”

Tinitigan niya ang mukha ko.

Pagkatapos ay bigla siyang napaatras.

“Imposible…”

Naalala niya.

Ang kakambal na minsang ikinuwento sa kanya ni Angela.

Ang babaeng nasa psychiatric hospital.

“Ikaw…”

Hindi ko na itinanggi.

“Andrea.”

Namutla siya.

“Nasaan ang asawa ko?”

“Ligtas.”

Bigla siyang sumugod.

Pero bago pa niya ako maabot, may malakas na katok mula sa labas.

“Police! Buksan ninyo ang pinto!”

Napalingon siya.

Mula sa bintana, nakita ko ang dalawang sasakyan ng pulisya.

Kasama nila si Atty. Patricia at isang social worker.

Nang gabing iyon, natapos ang pagpapanggap ko.

At nagsimula ang laban ng kapatid ko para mabawi ang kanyang buhay.

Hindi naging madali ang mga sumunod na araw.

Maraming nagtatanong kung bakit hindi agad umalis si Angela.

May mga kamag-anak pang nagsabing dapat ay nagtiis na lamang siya para sa anak.

Pero hindi na siya ang babaeng nanginginig sa tuwing may tumataas na boses.

Sa tulong ng kanyang abogado, nagsampa siya ng reklamo laban kay Marco. Isinumite ang kanyang medical records, mga litrato ng kanyang mga pasa, ang kanyang kuwaderno, at iba pang ebidensiya.

Naging mahalaga rin ang salaysay ng mga kapitbahay.

Isang matandang babae ang lumapit sa mga imbestigador at umaming ilang beses niyang narinig ang paghingi ng tulong ni Angela.

“Hindi ako nakialam noon,” umiiyak niyang sabi. “Akala ko away mag-asawa lang.”

Hindi ko siya sinisi.

Pero sinabi ko sa kanya ang isang bagay na matagal kong gustong sabihin sa buong mundo.

“Kapag may narinig po kayong humihingi ng tulong, huwag na po kayong maghintay na tumahimik sila bago kayo kumilos.”

Pansamantalang nanirahan si Angela at Sofia sa isang ligtas na tahanan habang nagpapatuloy ang kanilang kaso.

Doon unang nakatulog si Sofia nang hindi kailangang itago ang kanyang mga laruan.

Pero may isang gabi na hindi ko malilimutan.

Bandang alas-dos ng madaling-araw, nagising ako sa mahinang pag-iyak mula sa kabilang kuwarto.

Nakita kong nakaupo si Sofia sa sahig.

Yakap niya ang kanyang manika.

“Ano’ng nangyari, anak?”

Tumingin siya sa akin.

“Tita, galit ba si Papa?”

Lumuhod ako sa harap niya.

“Wala si Papa rito.”

“Pero baka dumating siya.”

Niyakap ko siya.

“Hindi ka namin pababayaan.”

Hindi siya agad sumagot.

Makalipas ang ilang sandali, mahina niyang sinabi ang isang pangungusap na halos dumurog sa puso ko.

“Tita, puwede bang matapon ang tubig dito?”

Napahagulgol ako.

“Oo, anak. Puwedeng matapon ang tubig.”

“Hindi ako papaluin?”

“Hindi.”

“Promise?”

Hinalikan ko ang kanyang noo.

“Promise.”

Lumipas ang anim na buwan.

Unti-unting bumalik ang sigla ni Angela.

Nagsimula siyang magtrabaho sa isang maliit na bakery sa Marikina. Mahilig siyang gumawa ng ensaymada at cheese bread, kaya mabilis siyang natuto.

Sa una, ayaw niyang humawak ng pera.

Natatakot siyang may magalit kapag nagkamali siya sa pagsusukli.

Pero mabait ang kanyang amo, si Aling Nena.

Isang araw, nadatnan ko siyang nakatayo sa harap ng salamin, suot ang kanyang bagong uniporme.

“Ate, bagay ba sa akin?”

Tiningnan ko siya.

Maayos ang kanyang buhok. May kaunting pulbos sa mukha. Wala nang mga pasang tinatakpan ng makeup.

“Ang ganda mo.”

Napangiti siya.

Pagkatapos ay bigla siyang napaiyak.

“Ate, ngayon lang ulit ako nakabili ng damit gamit ang sarili kong pera.”

Hindi ko alam kung ano ang sasabihin.

Kaya niyakap ko na lamang siya.

Samantala, ipinagpatuloy ko ang aking paggamot kay Dr. Rafael.

Hindi pala sapat na malakas ang katawan para masabing magaling ka na.

May mga gabing bumabalik pa rin ang galit.

May mga pagkakataong nagigising ako dahil sa panaginip tungkol sa mga pasa ni Angela.

Pero sa halip na hayaang kontrolin ako ng damdamin, natutuhan kong humingi ng tulong.

Minsan, tinanong ako ni Dr. Rafael kung pinagsisisihan ko ang ginawa kong pagpapanggap.

Matagal akong nag-isip.

“May mga bagay po akong gagawin nang iba kung mauulit ang lahat.”

“Tulad ng?”

“Mas maaga akong hihingi ng tulong. Hindi ko na kailangang patunayan na kaya kong harapin ang lahat nang mag-isa.”

Ngumiti siya.

“At ang kapatid mo?”

“Masaya na siya.”

“Ikaw?”

Napatingin ako sa bintana.

Sa labas, may dalawang batang naghahabulan sa damuhan.

“Siguro po… nagsisimula pa lang.”

Isang taon matapos ang gabing inilabas namin si Sofia sa bahay, dumating ang balitang matagal naming hinintay.

Matapos ang paglilitis, napatunayang nagkasala si Marco sa mga kasong may kaugnayan sa pananakit kay Angela at Sofia. Ipinataw ng hukuman ang kaukulang parusa, at nanatili ang mga hakbang na nagpoprotekta sa mag-ina.

Hindi ako sumigaw sa tuwa.

Hindi rin ako ngumiti.

Tahimik lamang akong nakaupo sa tabi ni Angela habang mahigpit niyang hawak ang aking kamay.

Paglabas namin ng korte, huminto siya sa hagdan.

“Ate.”

“Bakit?”

“Tapos na ba?”

Tiningnan ko siya.

“Hindi ko alam kung kailan tuluyang mawawala ang lahat ng sakit.”

Napayuko siya.

“Pero hindi mo na kailangang bumalik sa kanya.”

Doon siya umiyak.

Hindi tulad ng pag-iyak niya noong una siyang dumalaw sa akin sa ospital.

Sa pagkakataong iyon, hindi siya nanginginig sa takot.

Umiiyak siya dahil sa wakas, malaya na siyang pumili ng sarili niyang buhay.

Pagkalipas ng dalawang taon, nagbukas kami ng maliit na bakery sa Antipolo.

Tinawag namin itong Kambal Bakery.

Hindi malaki ang aming puhunan. Nangutang pa kami para sa isang secondhand oven, at ilang beses kaming muntik nang sumuko dahil sa taas ng presyo ng harina.

May mga araw na halos walang bumibili.

May mga umagang nasusunog ang unang batch ng pandesal.

At may isang pagkakataong nakalimutan kong lagyan ng asukal ang isang buong tray ng ensaymada.

Halos isang linggo akong tinukso ni Angela.

Pero masaya kami.

Si Sofia naman ay pitong taong gulang na.

Mahilig siyang gumuhit ng mga bulaklak sa likod ng mga lumang resibo.

Isang Sabado ng umaga, habang abala kami sa paghahanda ng tinapay, bigla siyang tumakbo papasok sa kusina.

“Mama! Tita! Tingnan ninyo!”

May hawak siyang isang papel.

Tatlong babae ang iginuhit niya.

Ang isa ay nakasuot ng apron.

Ang isa ay may hawak na malaking tinapay.

At ang pinakamaliit ay nakatayo sa gitna nila, nakangiti.

“Family natin!” masaya niyang sabi.

Tiningnan ko si Angela.

Nangingilid ang kanyang mga luha.

Pero bago pa siya makapagsalita, biglang nadulas sa kamay ni Sofia ang isang basong may lamang tubig.

Bumagsak iyon sa sahig.

Nabasag.

Biglang namutla ang bata.

Napaatras siya.

“Mama… sorry po!”

Napatigil kaming dalawa.

Nakita kong bumalik sa kanyang mukha ang takot na matagal naming sinikap alisin.

Agad na lumuhod si Angela.

“Anak, nasaktan ka ba?”

Umiling si Sofia.

“Hindi po.”

“Halika rito.”

Dahan-dahang lumapit ang bata.

Niyakap siya ng kanyang ina.

“Baso lang iyon, anak. Puwede tayong bumili ng bago.”

Tumingin si Sofia sa akin.

“Tita, hindi kayo galit?”

Ngumiti ako.

“Hindi. Pero kailangan nating linisin ang sahig para walang masugatan.”

Bigla siyang tumawa.

“Ako na po ang kukuha ng walis!”

“Huwag!” sabay naming sigaw ni Angela.

Nagkatinginan kami.

At sa unang pagkakataon matapos ang napakaraming taon, sabay kaming humagalpak sa tawa.

Noong gabing iyon, pagkatapos naming isara ang bakery, umupo kami ni Angela sa maliit na balkonahe.

Tahimik ang paligid.

Mula sa loob ng bahay, naririnig namin ang mahinang paghilik ni Sofia.

May hawak kaming tig-isang tasa ng mainit na tsokolate.

“Ate, may itatanong ako.”

“Ano iyon?”

“Noong araw na sinabi mong magpapalit tayo… hindi ka ba natakot?”

Napangiti ako.

“Takot na takot.”

“Talaga?”

“Oo.”

“Bakit hindi mo sinabi?”

Tiningnan ko ang aking kakambal.

“Dahil mas natatakot akong mawala kayo ni Sofia.”

Matagal siyang hindi nagsalita.

Pagkatapos ay ipinatong niya ang kanyang ulo sa aking balikat.

“Salamat, Ate.”

“Huwag ka nang magpasalamat.”

“Bakit?”

“Dahil kung ako ang nasa kalagayan mo, alam kong gagawin mo rin iyon para sa akin.”

Ngumiti siya.

“Oo naman.”

Tahimik kaming naupo habang unti-unting lumalamig ang aming inumin.

Maya-maya, may narinig kaming maliliit na yabag.

Lumabas si Sofia, hawak ang kanyang kumot.

“Mama, Tita… puwede po bang dito ako matulog?”

Binuhat siya ni Angela at pinaupo sa pagitan namin.

Sumandal ang bata sa aking braso.

“Tita?”

“Bakit, anak?”

“Kapag malaki na ako, gusto ko ring magkaroon ng kakambal.”

Natawa kami.

“Bakit naman?”

“Para dalawa ang magmamahal sa akin!”

Hinalikan ni Angela ang kanyang pisngi.

“Anak, kahit wala kang kakambal, marami nang nagmamahal sa iyo.”

Ngumiti si Sofia at ipinikit ang kanyang mga mata.

Habang pinagmamasdan ko silang mag-ina, naalala ko ang babaeng unang dumating sa ospital na may mga pasa sa mukha at nanginginig na mga kamay.

Hindi ko inakalang darating ang araw na makikita ko siyang muling tumawa nang ganito.

At ako?

Ako ang babaeng minsang tinawag na halimaw dahil hindi ko kayang kontrolin ang aking galit.

Ngayon, natutuhan kong hindi kailangang manakit upang maging malakas.

Minsan, ang tunay na tapang ay ang paghawak sa kamay ng taong mahal mo habang tinutulungan siyang bumangon.

At sa wakas, matapos ang napakaraming taon, wala nang kailangang magpanggap sa aming dalawa.

Hindi na kailangang magkunwaring masaya si Angela.

Hindi ko na kailangang itago ang aking takot.

At higit sa lahat, hindi na kailangang matakot ni Sofia sa sarili niyang tahanan.

Dahil sa bahay na itinayo namin mula sa aming mga luha, may isang patakarang hindi kailanman magbabago.

Walang sinumang kailangang masaktan para lamang matawag na pamilya.