Nang tawagin na ang pangalan namin sa City Civil Registry Office, biglang huminto si Caleb sa aking tabi.

“Sa totoo lang, si Maya ang tunay kong mahal.”

“Noong nakaraang buwan, habang nasa business trip ka, dinala ko siya sa Boracay para magbakasyon, at may nangyari na sa amin doon.”

“Kagabi lang, umiiyak siyang nakiusap para sa isang huling gabi, sabi niya hindi na siya manghihimasok sa atin pagkatapos nito, pero hindi ko talaga siya kayang iwan.”

“Masyadong inosente si Maya, masyadong kawawa. Hindi niya kayang mabuhay nang wala ako, hindi ko siya matatalikuran.”

Hindi ako makapaniwala. Tiningnan ko si Maya Dela Cruz na nakatayo sa tabi namin, mukhang maamo at mahiyain.

Gayong kamakailan lang ay niyakap niya ako habang umiiyak, nagpapasalamat dahil sa pagsuporta ko sa kanya sa loob ng maraming taon, at itinuring pa akong parang sariling ate.

Pero ngayon, nagtatago siya sa likod ni Caleb, namumula ang mga mata.

“Pasensya na, Ate Tanya, pero sa pag-ibig, walang nauuna o nahuhuli…”

Tiningnan ni Caleb ang hawak niyang CENOMAR at mga papeles, malamig ang boses.

“Tanya, ayaw ko nang magsinungaling sa iyo.”

“Huwag kang mag-alala, ikaw pa rin ang magiging ‘Mrs. Castillo’. Sapat na kay Maya na nasa tabi ko lang siya.”

“Ngayon, ikaw ang magdesisyon kung tutuloy pa tayo sa pagpaparehistro ng kasal o hindi.”

Tinitigan ko si Caleb, pagkatapos ay dahan-dahang inilipat ang tingin kay Maya na nakatago sa likod niya.

Ito ang lalaking minahal ko sa loob ng pitong taon.

Ito ang mahirap na estudyanteng pinag-aral ko sa loob ng limang taon.

Palihim silang nagpapakasasa sa kama sa Boracay, at kahit sa bisperas ng araw ng kasal namin, hindi pa rin sila mapaghiwalay.

Pinunit ko ang queue number sa harap nila.

Ang maliliit na piraso ng papel ay nagliparan at nagbagsakan sa sahig ng City Hall.

Biglang nagdilim ang mukha ni Caleb.

“Tanya, ano bang kabaliwan ito?”

“Nasa City Hall tayo, umayos ka sa ikinikilos mo.”

Hindi ko siya tiningnan, nakatitig lang ako nang matalim kay Maya.

“Limang taon kitang tinustusan.”

“Pinatapos kita ng kolehiyo, binilhan ng damit, binayaran ang matrikula mo, kahit pambili ng gamot ng nanay mo, galing sa bulsa ko.”

“Ganyan ba ang ganti mo sa akin?”

“Ang humiga sa kama ng fiancé ng taong tumulong sa iyo?”

Nanginig si Maya. Hinawakan niya nang mahigpit ang barong ni Caleb at nauutal na nagpaliwanag.

“Hindi po… Ate Tanya, maganda ang pamilya niyo, matalino kayo, kahit hindi kayo mag-asawa ay mabubuhay kayo nang marangya.”

“Pero si Sir Caleb lang ang meron ako.”

“Kung… kung hindi niyo matatanggap, mas mabuti pang tumalon na lang ako sa kalsada ngayon din!”

Umiiyak siyang umatras, tila ba talagang magpapakamatay sa harap ng City Hall.

Mabilis siyang hinila ni Caleb sa kanyang yakap, sabay tingin sa akin nang may galit.

“Tama na, Tanya!”

“Palagi ka na lang mataas kung tumingin sa amin.”

“Hindi mo ba alam na may malalang depression si Maya?”

“Gusto mo ba talagang mamatay siya bago ka tumigil!”

Depression?

Napatawa ako nang mapait.

“Noong hawak niya ang pera ko pambili ng gamit, wala siyang depression.”

“Noong naka-bikini siya sa Boracay, wala siyang depression.”

“Ngayong nabuko na siyang kabit sa harap ng maraming tao, biglang nagka-depression?”

Bahagyang natigilan si Caleb, pero muling nagtaas ng boses para mangatwiran.

“Ako ang nagdala sa kanya doon!”

“Masyado siyang stress, kailangan niyang mag-relax.”

“Maaari bang bawasan mo ang pagiging mapagmataas mo kahit minsan lang?”

Tiningnan ko ang lalaking nakasama ko sa loob ng pitong taon. Pakiramdam ko ay hindi ko na siya kilala.

Dahil sa kanya, tinanggihan ko ang pagkakataong magtrabaho sa ibang bansa. Sinamahan ko siya mula nung wala pa siyang wala hanggang sa lumago ang kumpanya niya, pero itinuring niyang obligasyon ko ang lahat ng sakripisyo ko.

Sumingit si Maya habang nakasandal sa dibdib ni Caleb.

“Ate Tanya, huwag niyo pong sisihin si Caleb.”

“Ako ang may kasalanan, hindi ko napigilan ang sarili kong mahalin siya.”

Sa sobrang kapal ng mukha nila, muntik ko na siyang masampal.

Pero mabilis na hinawakan ni Caleb ang braso ko.

“Tanya, hindi ka pa ba tapos sa eksenang ito?”

“Sabi ko naman sa iyo, ikaw pa rin ang magiging legal na asawa, ano pa bang gusto mo?”

“Kailangan mo ba talagang gawing ganito kapangit ang lahat?”

Sa harap ng kanilang pagsisinungaling, nasusuka ako.

Paalis na sana ako nang biglang mag-vibrate ang phone ko.

Tawag mula sa ospital.

Padabog kong binawi ang braso ko kay Caleb at sinagot ang tawag.

Isang nag-aalalang boses ng nurse ang bumungad sa akin.

“Hello po, kayo po ba ang kamag-anak ni Lola Rosa?”

“Isinugod po siya rito dahil sa stroke!”

“Kritikal po ang lagay niya ngayon, kailangan niyo pong pumunta agad dito sa City General Hospital para sa deposito at pagpirma ng mga papeles!”

Para akong binagsakan ng langit at lupa. Nanigas ang buong katawan ko.

Maayos naman ang kalusugan ni Lola Rosa, bakit bigla siyang na-stroke?

Nanginginig kong tinanong ang nurse kung ano ang nangyari.

Bumuntong-hininga ang nurse.

“Bigla raw pong nawalan ng malay ang matanda habang nakatingin sa cellphone niya.”

“Bukas pa ang screen ng phone niya nung makita, parang may tinitingnan siyang post sa Facebook News Feed.”

“Hindi na namin natingnan nang mabuti, pero parang mga litrato lang naman ng bakasyon sa dagat…”

Facebook?

Habang nanginginig ako, biglang napasigaw si Maya sa likod ni Caleb.

“Na-stroke si Lola?”

“Paano nangyari iyon…”

“Sir Caleb, kasalanan ko po… kanina habang naghihintay, nag-post ako ng album ng mga picture natin sa Boracay, may konting caption din po na sweet…”

“Sigurado naman akong naka-block lahat ng kamag-anak ni Ate Tanya, baka… baka nakalimutan ko lang i-block si Lola.”

Sa sinabi ni Maya, naintindihan ko na ang lahat.

Nag-post siya, sinadyang i-block ako, pero iniwang bukas para makita ni Lola—ang tanging pamilyang meron ako.

Mahal na mahal ni Lola si Caleb, inasahan niyang ngayong araw ang kasal namin. Hindi niya kinaya ang sakit nang makita ang kataksilan nila.

Tiningnan ko silang dalawa nang may matinding poot.

“Kapag may nangyaring masama kay Lola, sisiguraduhin kong pagbabayaran niyo ito!”

Habang tulala si Caleb, buong lakas ko siyang itinulak at tumakbo palabas ng City Hall nang hindi lumilingon.

Pagkaupo ko sa taxi, gumuho ang lahat ng tatag ko.

Napatakip ako sa mukha at humagulgol nang husto.

Si Lola Rosa lang ang pamilya ko.

Maagang namatay ang mga magulang ko, at siya ang nagpalaki sa akin sa pamamagitan ng pagtitinda ng kung ano-ano.

Noong nagsisimula pa lang si Caleb at malapit nang malugi ang negosyo niya, si Lola rin ang nagbigay ng lahat ng ipon niya para tulungan siya.

At ngayon, ang lalaking itinuring niyang parang sariling apo ang pumatay sa kanya sa sama ng loob!

Mabilis na huminto ang taxi sa tapat ng City General Hospital.

Tumakbo ako patungo sa Emergency Room.

Naka-on pa ang pulang ilaw sa labas ng operasyon. Napasandal ako sa pader, tahimik na nagdarasal na sana ay mabuhay ang lola ko.

Sampung minuto ang lumipas, narinig ko ang mabilis na mga yabag sa hallway.

Dahan-dahan kong iniangat ang aking ulo.

Sina Caleb at Maya, pawis na pawis na tumatakbo palapit.

Humihingal si Caleb. Lumapit siya sa akin at kumuha ng ATM card sa bulsa niya.

“Sinabi na sa akin ni Maya ang lahat.”

“Hindi niya sinasadya, nakalimutan lang niya i-filter ang audience ng post niya.”

“Malakas naman si Lola, baka nabigla lang siya ngayon, huwag mo nang palakihin ang gulo.”

“Laman niyan ay 3 Million Pesos. Isipin mo na lang na bayad-pinsala iyan ni Maya, at pambayad na rin sa lahat ng nagastos mo sa kanya sa loob ng limang taon, pati interes kasama na.”

“Mula ngayon, huwag mo na siyang susumbatan tungkol sa utang na loob. Masyadong sensitive ang puso niya, hindi kakayanin ng dignidad niya ang mga pangungutya mo.”

Tinitigan ko ang ATM card, hindi makapaniwala.

Nasa loob ang lola ko, nag-aagaw-buhay, pero ang inuna niya ay ang pumunta rito para “bilhin” ang utang na loob ko.

Para lang protektahan ang tinatawag nilang “dignidad” ng isang kabit.

Hinampas ko ang kamay niya, at tumalsik ang ATM card sa dulo ng hallway.

Nagngitngit ang mukha ni Caleb.

“Tanya, huwag mong sagarin ang pasensya ko!”

Tinitigan ko siya nang malamig, nangangatog ang boses sa galit.

“Dignidad?”

“Isang linta na nabuhay sa limos ko, may karapatan bang magsalita tungkol sa dignidad?”

“Noong umiiyak siya sa harap ko para humingi ng pampa-aral, nasaan ang dignidad niya?”

“Noong nakikipagtalik siya sa fiancé ko sa Boracay, nasaan ang dignidad niya?!”

Parang tinusok si Maya sa sinabi ko, muli siyang naiyak.

“Ate Tanya, bakit niyo po ako hinahamak nang ganyan?”

“Alam kong nagkasala ako, pero… pero babayaran ko naman kayo unti-unti sa hinaharap!”

Yinakap siya ni Caleb para protektahan, ang tingin niya sa akin ay puno ng pagkamuhi.

“Tanya, napaka-imposible mo talagang kausap!”

“Akala mo ba dahil naglabas ka ng pera ay pagmamay-ari mo na ang buhay ng ibang tao?”

“Palagi ka na lang ganyan, napakatapang, hindi mo iniisip ang nararamdaman ng iba. Sawang-sawa na ako sa iyo!”

“Kung hindi dahil sa pagiging dominante mo, mamahalin ko ba si Maya?”

“Aabot ba kami sa puntong noong na-hospital ka dahil sa gastritis, hindi ko napigilan ang sarili ko na angkinin siya dahil sa sobrang lungkot ko?!”

Sa narinig ko, biglang nawalan ng malay ang isip ko. Halos hindi na ako makapagsalita.

“Ano…?”

Noong nakaraang linggo, para makuha ang pinakamahalagang investment para sa kumpanya niya, nakipag-inuman ako sa mga kliyente hanggang sa magsuka ako ng dugo at ma-confine sa ospital.

Nakahiga ako sa kama noon, namamatay sa sakit, tinatawagan ko si Caleb pero laging “out of coverage”.

Pagkatapos ay dumating siya, kunwari ay hiyang-hiya, sabi niya ay nag-overtime siya sa opisina ng dalawang gabi at nakatulog sa sobrang pagod.

Naniwala ako.

Naawa pa ako sa kanya dahil akala ko ay nagpapakapagod siya para sa amin.

Iyon pala…

Iyon pala, habang nakikipaglaban ako sa kamatayan para sa kinabukasan niya, kinakalantari niya ang babaeng pinapakain ko!

Nanginig ang buong katawan ko. Hindi ko na napigilan ang poot na kanina pa namumuo sa dibdib ko. Sa isang iglap, mabilis kong hinarap si Maya at bago pa man makaharap si Caleb, isang malakas na sampal ang dumapo sa pisngi ng babae.

PAKKK!

Tumalsik si Maya sa lakas ng tama. Napasigaw siya at napaupo sa sahig ng ospital.

“TANYA! ANO BA!” sigaw ni Caleb sabay tulak sa akin nang malakas. Muntik na akong matumba kung hindi ko lang nahawakan ang silya. “Sabi nang tumigil ka na! Wala kang puso! Pati ba naman dito sa ospital mag-eeksena ka?”

Tumingala ako sa kanya, tumatawa habang lumuluha. Isang tawang puno ng pait.

“Ako pa ang walang puso, Caleb? Ako pa?” hiyaw ko, dahilan para lumingon ang mga nurse at guwardiya. “Habang sinusuka ko ang bituka ko para makuha ang kontrata ng kumpanya mo, kinakama mo ang babaeng ‘yan? Habang ang lola ko ay nakikipag-agaw-buhay sa loob dahil sa kalandian niyo, pera ang isinasampal mo sa mukha ko?”

Lumapit ako kay Caleb, dinuro ko siya sa dibdib.

“Lahat ng meron ka ngayon—ang kumpanya mo, ang kotseng minamaneho mo, ang barong na suot mo—LAHAT ‘yan ay galing sa pawis ko at sa huling sentimo ni Lola Rosa! At ngayon, sasabihin mong sawa ka na sa akin dahil ‘dominante’ ako?”

“Tama na, Ate Tanya…” hikbi ni Maya mula sa sahig, hawak ang namumulang pisngi. “Huwag niyo nang saktan si Caleb… kung gusto niyo, ako na lang ang saktan niyo…”

“Talagang sasaktan kita, ahas ka!” akmang susugod uli ako nang harangan ako ni Caleb at itulak muli.

“SINABING TAMA NA!” bulyaw ni Caleb. “Wala ka nang galang! Mula ngayon, tapos na tayo! Ibibigay ko ang lahat ng pera mo, pero huwag na huwag mong lalapitan si Maya!”

Eksaktong pagkatapos niyang magsalita, biglang bumukas ang pinto ng Operating Room. Lumabas ang doktor, haggard ang mukha at dahan-dahang tinanggal ang kanyang mask.

Tumakbo ako palapit, hindi na pinansin ang dalawang traydor.

“Doc… ang lola ko po? Kumusta po si Lola Rosa?” nauutal kong tanong.

Yumuko ang doktor at bumuntong-hininga. Isang buntong-hiningang alam kong katapusan na ng mundo ko.

“I’m sorry… Ginawa namin ang lahat, pero masyadong malala ang stroke na idinulot ng matinding shock. Binawian na po siya ng buhay kaninang 2:14 PM.”

Para akong nabingi. Tumigil ang pag-ikot ng mundo. Ang tanging naririnig ko na lang ay ang mabilis na tibok ng puso ko na unti-unting nadudurog.

“Hindi… hindi pwede…” napaluhod ako sa sahig. “Lola… Lola, gising na… huwag mo akong iwan…”

Sa gitna ng aking paghagulgol, narinig ko ang mahinang boses ni Maya sa likuran. “Diyos ko… hindi ko sinasadya…”

Lumingon ako sa kanila. Ang aking mga mata, na dati ay puno ng pag-ibig para kay Caleb, ay napalitan ng purong kalamigan. Tumayo ako nang dahan-dahan. Walang emosyon. Walang luha. Isang nakakatakot na katahimikan.

“Patay na si Lola,” sabi ko sa boses na parang galing sa hukay.

Tumingin si Caleb sa akin, bakas ang takot at pagsisisi sa kanyang mga mata. “Tanya… hindi ko akalain… h-hindi namin ginusto ‘to.”

“Hindi niyo ginusto?” lumapit ako sa kanila, bawat hakbang ay parang hatol ng kamatayan. “Pinanood niyo siyang mamatay sa sakit ng loob habang nagpapakasaya kayo. Caleb, ang huling hiling ni Lola ay makita tayong ikasal ngayong araw. Pero ang huling nakita niya ay ang pagtatraydor niyo.”

Kinuha ko ang cellphone ko. May tinawagan ako.

“Hello, Atty. Santos? Ituloy mo ang kaso. Ngayon din. I-freeze mo ang lahat ng assets ng kumpanya. Bawiin mo ang lahat ng shares na nakapangalan sa akin at kay Lola. At tawagan mo ang media—ibigay mo ang lahat ng ebidensya ng embezzlement at ang scandal na ito.”

Nanlaki ang mga mata ni Caleb. “Tanya, anong ginagawa mo?! Sisirain mo ang kumpanya! Mawawalan ako ng lahat!”

Tiningnan ko siya nang diretso sa mata, isang mapait na ngiti ang sumilay sa labi ko.

“Hindi lang kumpanya ang mawawala sa iyo, Caleb. Sisiguraduhin kong sa kangkungan kayo pupulutin ng ‘mahal’ mong si Maya. Wala kayong dignidad, ‘di ba? Sige, tingnan natin kung saan kayo dadalhin ng pag-ibig niyo kapag wala na kayong kahit isang singko.”

Humarap ako sa bangkay ni Lola na inilalabas na ng silid.

“Lola… ipaghihiganti kita. Walang ititira ang apong ito sa kanila.”

Mabilis na lumapit si Caleb, akmang luluhod sa paanan ko, pero nilagpasan ko siya na parang hangin. Simula sa oras na ito, wala na ang Tanya na nagmamahal. Ang natitira na lang ay ang Tanya na kukuha ng lahat ng ninakaw nila sa akin—pati ang kanilang hininga.

Isang buwan ang lumipas.

Nakatayo ako sa harap ng puntod ni Lola Rosa, suot ang itim na damit at salamin. Sa tabi ko ay si Atty. Santos, bitbit ang mga dokumentong nagpapatunay na ang Caleb Castillo & Co. ay opisyal na ng bangkarote.

“Ate Tanya,” tawag ng isang boses na puno ng desperasyon.

Lumingon ako. Sa labas ng gate ng sementeryo, nakita ko sina Caleb at Maya. Wala na ang mamahaling Barong ni Caleb; suot na lang niya ay isang kupas na t-shirt. Si Maya naman ay hindi na mukhang “inosente”—haggard ang mukha, magulo ang buhok, at wala nang kolorete sa mukha.

Mabilis na lumapit si Caleb, akmang luluhod sa harap ko.

“Tanya, nakikiusap ako… bawiin mo ang mga kaso. Kinuha na ng bangko ang bahay ko, ang kotse ko… wala na kaming matuluyan!” sigaw niya habang humihikbi.

Tiningnan ko siya nang walang emosyon. “Caleb, hindi ko kinuha ang mga ‘yan. Binawi ko lang ang mga bagay na hindi naman talaga sa iyo. Ang bahay? Pera ni Lola ang pambayad doon. Ang kumpanya? Utak at pagod ko ang nagpatakbo niyan.”

“Ate Tanya…” sumingit si Maya, nanginginig ang boses. “Maawa kayo… buntis po ako. Saan kami pupunta?”

Napatawa ako nang mahina, isang tawang malamig pa sa simoy ng hangin sa sementeryo.

“Buntis ka? Mabuti ‘yan. Masusubukan niyo na ngayon kung talagang ‘pure love’ ang meron kayo. Sabi niyo ‘di ba, sapat na sa inyo na magkasama kayo? Ngayon, gawin niyo ‘yan habang nagugutom at walang matuluyan.”

Lumapit ako kay Caleb at bumulong, sapat na para marinig lang niya.

“Noong nasa ospital ako at nagsusuka ng dugo, nasaan ka? Noong na-stroke si Lola dahil sa kalandian niyo, nasaan ka? Ngayon, hihingi ka ng awa? Ang awa ay para sa mga taong marunong tumanaw ng utang na loob. Sa inyong dalawa? Ang meron lang ako ay pandidiri.”

Inabot ko kay Caleb ang isang huling sobre.

“Ano ‘to? I-uurong mo na ang kaso?” tanong niya nang may pag-asa sa mga mata.

“Hindi,” sagot ko. “Iyan ang bill ng lahat ng ginastos ko kay Maya sa loob ng limang taon. Pati ang pampalibing ni Lola na ikaw ang may kasalanan. Sisingilin kita sa korte hanggang sa mabulok ka sa utang.”

Tinalikuran ko sila. Habang naglalakad ako palayo, narinig ko ang malakas na pagtatalo nina Caleb at Maya. Nagsisihan na sila. Sinisisi ni Caleb si Maya dahil sa pag-post ng picture; sinisisi naman ni Maya si Caleb dahil hindi siya pinoprotektahan.

Ang “dakilang pag-ibig” na ipinagmalaki nila sa City Hall ay naglaho na parang bula nang mawala ang pera at karangyaan.

Pagsakay ko sa aking bagong sasakyan, tumingin ako sa langit.

“Lola, tapos na po. Malaya na ako.”

Wala nang Caleb na lolokohin ako. Wala nang Maya na ahas sa buhay ko. Ang tanging natira ay ako—si Tanya, ang babaeng hindi na muling magpapaapi sa kahit kanino.

Pinaandar ko ang makina at iniwan ang dalawang anino ng nakaraan sa likuran ko. Sa mundong ito, ang pag-ibig ay maaaring magkulang, pero ang karma? Laging sapat at laging on-time.