BAHAGI 2

“Camille… namatay na si Mama. Hindi ko man lang siya naipaglaban.”

Napatigil si Camille. Kanina lamang ay pinagmamasdan niya kung gaano kabilis kumain ang dating kaklase. Ngayon, hindi na nito magawang isubo ang natitirang kanin sa plato.

“Anong nangyari kay Tita?”

Pinunasan ni Jerome ang kanyang bibig gamit ang tissue. Ilang ulit siyang nagtangkang magsalita, ngunit walang lumalabas sa kanyang bibig.

“Naalala mo noong high school tayo? ‘Yung lagi akong nagmamadaling umuwi pagkatapos ng klase?”

Tumango si Camille.

“Akala namin noon, may girlfriend ka na ayaw mong ipakilala.”

Napangiti nang bahagya si Jerome.

“Wala. Nagtitinda kami ni Mama ng banana cue sa tapat ng palengke. Pagkatapos ng klase, ako ang naghihiwa ng saging at nagbabantay habang namimili siya ng paninda para kinabukasan.”

“Pero ang talino mo noon, Jerome. Ikaw pa nga ang inaasahan naming magiging abogado.”

“Akala ko rin.”

Napatingin siya sa bintana. Sa labas, may batang nagbibisikleta habang hinahabol ng isang maliit na aso.

“Nag-aral naman ako sa kolehiyo. Nakakuha ako ng scholarship. Kaso noong ikalawang taon ko, na-stroke si Mama. Hindi na niya kayang magtinda. Ako na ang nagtrabaho para sa aming dalawa.”

Naging delivery rider siya, tagalinis sa isang maliit na restaurant at kalaunan ay construction worker. Kapag may libreng oras, tumatanggap siya ng mga dokumentong kailangang i-type at mga simpleng trabahong pangkompyuter.

Hindi niya natapos ang kolehiyo.

Ngunit hindi iyon ang pinakamasakit.

Tatlong taon na ang nakalipas, muling naospital ang kanyang ina. Kailangan nitong sumailalim sa ilang pagsusuri at patuloy na gamutan.

Naubos ang kanyang ipon. Naibenta ang motorsiklong ginagamit niya sa paghahanapbuhay. Nang hindi na sapat ang pera, nangutang siya sa mga kakilala.

“May pagkakataong hindi na ako kumakain sa tanghali para may pambili kami ng gamot. Pero kapag tinatanong ako ni Mama kung kumain na ako, lagi kong sinasabing busog pa ako.”

Huminga siya nang malalim.

“Alam mo kung ano ang pinakamasakit? Nahuli niya akong kumakain ng kaning bahaw na may asin isang gabi. Kinabukasan, hindi niya ininom ang gamot niya. Sabi niya, mas kailangan ko raw ang pera.”

Napahawak si Camille sa kanyang bibig.

“Jerome…”

“Galit na galit ako noon. Hindi sa kanya. Sa sarili ko.”

Makalipas ang ilang buwan, pumanaw ang kanyang ina.

Akala ni Jerome, kapag natapos na ang pagluluksa, makakabangon na siya.

Hindi pala ganoon kadali.

May mga utang pang kailangang bayaran. Nagsara ang kumpanyang pinagtatrabahuhan niya. At nang makahanap siya ng trabaho sa isang construction site sa Pasig, nahulog siya mula sa scaffolding.

Nabali ang kanyang binti.

Halos apat na buwan siyang hindi nakapagtrabaho.

Nang makalakad siyang muli, wala na siyang mauwian. Naibenta na ang maliit nilang bahay upang mabayaran ang mga pagkakautang at gastusin sa ospital.

Sa loob ng ilang linggo, nakitulog siya sa mga kakilala. Pagkatapos, sa isang pansamantalang silungan malapit sa palengke.

“May mga kaibigan akong tinawagan. Hindi ko sila masisisi kung hindi nila ako matulungan. May sarili rin silang pamilya.”

“Pero bakit hindi mo ako hinanap?”

Napatingin si Jerome sa kanya.

“Camille, hindi nga kita nakilala kanina. At kahit nakilala kita… paano ako lalapit sa iyo nang ganito ang itsura ko?”

Walang naisagot si Camille.

Naalala niya ang isang araw noong high school. Nawalan siya ng baon at naiwan ang kanyang wallet sa bahay. Si Jerome ang bumili ng tanghalian niya gamit ang perang pinag-ipunan nito para sa isang bagong kuwaderno.

Hindi niya iyon nakalimutan.

Ngunit hindi niya rin naisip na darating ang panahong ang batang lalaking iyon ay tatayo sa ilalim ng tirik na araw, may hawak na karton, naghihintay kung may magbibigay sa kanya ng trabaho.

“May pamilya ka na ba?” tanong niya.

Umiling si Jerome.

“Wala. Nagkaroon ako ng girlfriend noon. Pero naghiwalay kami habang inaalagaan ko si Mama. Matagal na rin iyon.”

“Mga kapatid?”

“Nag-iisang anak lang ako.”

Tumayo si Camille at lumapit sa refrigerator. Kumuha siya ng malamig na tubig, saka bumalik sa mesa.

“May sasabihin ako sa iyo.”

Biglang nanigas ang mukha ni Jerome.

“Kung tungkol sa trabaho, Camille, kahit ano talaga. Marunong akong maglinis, magluto, magbuhat…”

“Hindi tungkol doon.”

“Pwede rin akong magbantay ng bahay ninyo. Kahit sa garahe lang ako matulog.”

“Jerome!”

Napatahimik siya.

Umupo si Camille sa tapat niya.

“Pwede bang kumain ka muna nang maayos? Hindi mo kailangang ipagpalit ang bawat kutsara ng kanin sa isang oras ng trabaho.”

Doon tuluyang napaiyak si Jerome.

Hindi malakas. Walang paghagulgol.

Tahimik lamang siyang nakayuko habang tumutulo ang kanyang mga luha sa lumang pantalon.

Hinayaan siya ni Camille.

Minsan, mas kailangan ng isang tao ang pagkakataong umiyak kaysa sa mahabang pangaral.

Kinabukasan, alas-otso pa lamang ng umaga, gising na si Jerome.

Maingat niyang inayos ang kumot na ipinahiram sa kanya ni Camille. Natulog siya sa maliit na guest room, ngunit halos hindi siya nakapikit buong gabi.

Hindi siya sanay sa malambot na kama.

Mas lalong hindi siya sanay na may bubong na hindi niya kailangang alalahaning tumutulo kapag umuulan.

Paglabas niya ng silid, narinig niyang may kausap si Camille sa telepono.

“Oo, Doc. Matagal na siyang hindi nakakapagpatingin. May dati siyang injury sa binti… Hindi, hindi naman emergency. Gusto ko lang masigurong maayos ang paggaling niya.”

Natigilan si Jerome sa may pintuan.

“At saka, may kakilala ka bang pwedeng tumulong sa pagkuha ng mga nawalang dokumento? Kailangan niyang makabalik sa trabaho.”

Pagkababa ng telepono, nakita siya ni Camille.

“Aba, gising ka na pala!”

“Camille, sino ‘yung kausap mo?”

“Kaibigan kong doktor. May clinic siya sa Marikina. Dadalhin kita mamaya para matingnan ‘yang binti mo.”

Napayuko si Jerome.

“Magkano ang bayad?”

“Wala kang kailangang bayaran ngayon.”

“Hindi pwede. Nakakahiya na.”

“Mas nakakahiya kung hahayaan kitang maglakad nang pilay habang nag-aalok ka ng trabaho sa kalsada.”

Napakamot siya sa ulo.

“Matigas pa rin talaga ang ulo mo.”

Natawa si Camille.

“At ikaw, mahilig ka pa ring makipagtalo.”

Saglit silang natahimik.

Pagkatapos, biglang nagtanong si Jerome.

“Camille, may asawa ka na ba?”

Muntik nang maibuga ni Camille ang iniinom niyang kape.

“Bakit mo naman naitanong?”

“Wala lang. Baka kasi magalit ang asawa mo kapag nalaman niyang may pinatuloy kang lalaki.”

Napahalakhak siya.

“Wala akong asawa! May nanay lang akong mas mahigpit pa sa pulis.”

“Ha?”

“Darating siya mamayang hapon.”

Namutla si Jerome.

“Ano?!”

Alas-kuwatro ng hapon nang dumating si Aling Lourdes, ang ina ni Camille.

May dala itong dalawang supot ng gulay, isang kahon ng ensaymada at isang mahabang listahan ng mga bagay na gusto niyang ipagawa sa anak.

Ngunit pagpasok niya sa sala, may nakita siyang lalaking nakaupo sa sofa.

Tumayo agad si Jerome.

“Magandang hapon po, Tita.”

Tinitigan siya ng matanda mula ulo hanggang paa.

“Sino ka?”

“Ako po si Jerome. Kaklase po ako ni Camille noong high school.”

Napakunot ang noo ni Aling Lourdes.

“Jerome… Mendoza?”

“Opo.”

Biglang ibinaba ng matanda ang dala niyang mga supot.

“Anak ka ni Elena?”

Nanlaki ang mga mata ni Jerome.

“Kilala n’yo po si Mama?”

“Susmaryosep!”

Nilapitan siya ng matanda at hinawakan ang magkabilang balikat.

“Ikaw pala ‘yan! Diyos ko, anak, anong nangyari sa iyo?”

Hindi na napigilan ni Jerome ang kanyang mga luha.

Si Aling Lourdes ang dating bumibili ng banana cue sa puwesto ng kanyang ina. Noong elementarya pa lamang si Jerome, madalas siyang binibigyan nito ng lumang mga aklat na hindi na ginagamit ni Camille.

“Nasaan na ang nanay mo?”

Hindi agad nakasagot si Jerome.

Napansin iyon ni Camille at marahang hinawakan ang braso ng kanyang ina.

“Ma, wala na po si Tita Elena.”

Napaupo si Aling Lourdes.

“Ay, Diyos ko…”

Maya-maya, pinunasan niya ang kanyang mga mata at muling tumayo.

“Halika rito, anak.”

Niyakap niya si Jerome.

At sa unang pagkakataon mula nang mawala ang kanyang ina, naramdaman ng binata ang yakap ng isang matandang babaeng hindi humihingi ng anumang kapalit.

Hindi naging madali ang sumunod na mga linggo.

Akala ni Camille, kapag nabigyan niya si Jerome ng pagkain, damit at matutuluyan, mabilis itong makakabangon.

Ngunit may mga umagang ayaw lumabas ni Jerome sa kanyang silid.

May mga gabing nagigising siya dahil sa panaginip tungkol sa ospital.

At may isang pagkakataong nakita siya ni Camille na nagtatago ng tinapay sa loob ng kanyang bag.

Hindi niya ito pinagalitan.

“Jerome, bakit mo tinatago ‘yan?”

Namula ang mukha ng lalaki.

“Pasensya na. Nakasanayan ko lang. Baka kasi bukas…”

Hindi niya naituloy ang pangungusap.

Naupo si Camille sa tabi niya.

“Kung gusto mong magtabi ng pagkain, pwede naman. Pero sabihin mo sa akin kung may kailangan ka pa.”

Tahimik siyang tumango.

Nang gabing iyon, bumili si Camille ng ilang lalagyan ng pagkain at inilagay sa kusina.

Hindi niya sinabi kung para kanino.

Kinabukasan, may isang lalagyang nawawala.

At sa unang pagkakataon, hindi na nagtago si Jerome nang kumuha siya ng pagkain.

May mga sugat talagang hindi nakikita sa katawan.

Hindi rin lahat ng iyon kayang pagalingin ng isang mainit na pagkain.

Pagkaraan ng dalawang linggo, may magandang balitang dala si Camille.

“Jerome! May nakausap ako!”

Nasa likod-bahay ang lalaki, nagdidilig ng mga halaman.

“Ano ‘yon?”

“May kaibigan akong may maliit na printing shop sa Cubao. Naghahanap sila ng taong marunong mag-edit ng mga dokumento, gumawa ng simpleng layout at makipag-usap sa mga customer.”

Napahinto si Jerome.

“Printing shop?”

“Oo! Sabi mo dati, editor ka ng school paper natin. Marunong ka pa bang gumamit ng computer?”

“Matagal na akong hindi nakakahawak ng laptop.”

“Pwede namang pag-aralan ulit.”

Napatingin siya sa lupa.

“Camille, baka hindi ko kayanin.”

Hindi iyon ang inaasahan niyang marinig.

Noong high school, si Jerome ang lalaking kayang tumayo sa harap ng buong klase at ipagtanggol ang isang artikulong isinulat niya, kahit ang mismong principal ang hindi sumasang-ayon.

Ngayon, natatakot siyang pumasok sa isang maliit na printing shop.

“Bakit?”

“Maraming mas magaling sa akin. May diploma sila. Ako, hindi ko nga natapos ang kolehiyo.”

Lumapit si Camille.

“Jerome, hindi ko sinasabing kailangan mong tanggapin. Pero pwede mo namang subukan.”

“Tingin mo talaga, kaya ko?”

“Ang alam ko, kaya mong magsulat. Ang hindi ko alam, kung gusto mo pa.”

Matagal siyang hindi nagsalita.

Pagkatapos, mahina siyang sumagot.

“Gusto ko.”

Unang araw niya sa printing shop, halos tatlumpung minuto siyang nakatayo sa labas bago pumasok.

Tatlong beses niyang inayos ang kuwelyo ng bagong polo shirt na binili niya mula sa perang ipinahiram ni Camille.

Sa loob, sinalubong siya ni Mang Tony, ang may-ari.

“Ikaw si Jerome?”

“Opo, sir.”

“Marunong kang mag-layout?”

“Kaunti po. Pero matagal na akong hindi nakakapagpraktis.”

“Marunong kang magbasa ng mga sulat na parang galit ang nagsulat?”

Napakurap si Jerome.

“Po?”

Inilapag ni Mang Tony ang isang papel sa harap niya.

“Basahin mo nga ‘yan. Order ng customer. Tatlong araw ko nang iniintindi!”

Napatawa si Jerome.

At doon nagsimula ang kanyang unang araw.

Hindi siya agad naging mahusay. May ilang dokumentong kinailangan niyang ulitin. Minsan, mali ang sukat ng ipinrint niyang tarpaulin. May customer ding nainis dahil mali ang pagkakabaybay ng pangalan sa invitation.

Ngunit hindi siya sumuko.

Tuwing gabi, umuuwi siyang may dalang maliit na kuwaderno. Isinusulat niya roon ang mga bagong natutuhan.

Unti-unti, bumalik ang kanyang kumpiyansa.

Isang araw, inabutan siya ni Mang Tony ng isang sobre.

“Ano po ito?”

“Unang sahod mo.”

Natigilan siya.

Dahan-dahan niyang binuksan ang sobre.

Hindi kalakihan ang laman.

Ngunit nang makita niya ang perang pinaghirapan niya, bigla niyang naalala ang kartong hawak niya sa labas ng sari-sari store.

Kahit anong trabaho po.

Hindi po ako namamalimos.

Napapikit siya.

“Sir, pwede po bang magpaalam nang maaga mamaya?”

“Bakit? May lakad ka?”

“Opo. May bibilhin lang po ako.”

Pag-uwi ni Jerome nang gabing iyon, may dala siyang isang maliit na paper bag.

Nasa kusina si Camille, abala sa paghahanda ng hapunan.

“O, ang aga mo yata?”

“May ibibigay ako sa iyo.”

Napatingin siya sa paper bag.

“Ano ‘yan?”

“Regalo.”

“Jerome, hindi mo kailangang…”

“Buksan mo muna.”

Sa loob ay may isang simpleng ballpen at isang maliit na kuwaderno.

Hindi mamahalin. Wala ring magarbong pambalot.

Ngunit may nakasulat sa unang pahina.

Camille,

Noong high school tayo, lagi mong hinihiram ang ballpen ko dahil nakakalimutan mong magdala. Ngayon, ako naman ang magbibigay sa iyo.

Salamat sa pagkakataong makapagsimulang muli.

— Jerome

Matagal na tinitigan ni Camille ang sulat.

“Naalala mo pa pala ‘yon?”

“Oo naman. Tatlong ballpen ko nga ang hindi mo naibalik!”

Napahalakhak siya.

“Grabe ka! Ang tagal na no’n!”

“May interes na nga dapat!”

Pareho silang natawa.

Ngunit maya-maya, may inilabas pang isang sobre si Jerome.

“Ano naman ‘yan?”

“Unang hulog ko.”

“Sa alin?”

“Sa lahat ng ginastos mo para sa akin.”

Biglang nawala ang ngiti ni Camille.

“Jerome…”

“Alam kong hindi mo hinihingi. Pero gusto kong bayaran kahit paunti-unti. Hindi dahil utang na loob lang. Gusto kong matutong tumayo ulit sa sarili kong mga paa.”

Hindi agad sumagot si Camille.

Pagkatapos, kinuha niya ang sobre.

“Sige. Pero may kondisyon.”

“Ano?”

“Magtabi ka rin para sa sarili mo. Hindi pwedeng ibigay mo sa akin ang buong sahod mo.”

Napangiti si Jerome.

“Deal.”

Lumipas ang tatlong buwan.

Unti-unting nagbago ang itsura ni Jerome. Nadagdagan ang kanyang timbang, gumaling ang kanyang binti sa tulong ng gamutan at rehabilitasyon, at nagsimula na rin siyang mag-ipon.

Nakapagpagawa siya ng mga kinakailangang dokumento. Nagkaroon ng sariling bank account. At isang araw, bumili siya ng secondhand na laptop.

Ngunit may isang bagay na hindi pa rin niya magawang harapin.

Ang puntod ng kanyang ina.

Mula nang mawalan siya ng tirahan, hindi na siya nakadalaw sa sementeryo.

Nahihiya siya.

Pakiramdam niya, nabigo niya ang kanyang ina.

Isang Linggo ng umaga, nadatnan siya ni Camille na nakaupo sa garahe habang hawak ang isang lumang litrato.

“Si Tita Elena?”

Tumango siya.

“Natatakot akong dalawin siya.”

“Bakit naman?”

“Kasi noong huli kaming nag-usap, nangako akong aayusin ko ang buhay ko. Sabi ko, balang araw, hindi na kami mag-aalala kung saan kukuha ng pambayad sa kuryente.”

Pinunasan niya ang litrato gamit ang hinlalaki.

“Hindi ko natupad.”

Umupo si Camille sa tabi niya.

“Alam mo, Jerome, may sinabi sa akin si Tita Elena noong graduation natin.”

Napatingin siya.

“Ano?”

“Naalala mo noong umakyat ka sa stage para tanggapin ang award mo sa journalism?”

Tumango siya.

“Nasa likod kami noon ni Mama.”

“Oo. Umiiyak siya habang pumapalakpak. Sabi niya sa akin, kahit anong mangyari, masaya na raw siya dahil lumaki kang mabuting tao.”

Napakagat si Jerome sa kanyang labi.

“Hindi niya sinabi na kailangan mong yumaman. Hindi rin niya sinabing kailangan mong maging abogado.”

Tahimik ang buong garahe.

Maya-maya, tumayo si Jerome.

“Camille…”

“Hmm?”

“Pwede mo ba akong samahan?”

Nang makarating sila sa sementeryo, halos hindi makalakad si Jerome sa kaba.

May dala siyang isang palumpon ng puting bulaklak at isang maliit na supot ng paboritong ensaymada ng kanyang ina.

Matagal siyang nakatayo sa harap ng puntod.

Pagkatapos, dahan-dahan siyang lumuhod.

“Ma…”

Isang salita pa lamang, napaiyak na siya.

“Pasensya ka na. Ang tagal kong hindi nakadalaw.”

Inilapag niya ang mga bulaklak.

“Ma, may trabaho na ako.”

Napangiti siya sa gitna ng pag-iyak.

“Sa printing shop. Hindi kalakihan ang sahod, pero maayos ang mga kasama ko. Marunong na ulit akong gumamit ng computer.”

Huminga siya nang malalim.

“At saka, Ma… nakita ko si Camille.”

Napalingon siya sa babaeng nakatayo ilang hakbang sa likuran.

“Naalala mo ‘yung kaklase kong laging nanghihiram ng ballpen? Siya ‘yung tumulong sa akin.”

Natawa nang mahina si Camille habang pinupunasan ang sariling mga luha.

“Ma, hindi ko alam kung saan ako pupulutin kung hindi ko siya nakita.”

Matagal na nanatili si Jerome sa harap ng puntod.

Ikinuwento niya ang lahat. Ang kanyang trabaho, ang mga bagong kaibigan, ang bahay na pansamantala niyang tinutuluyan.

At bago sila umalis, may ibinulong siya.

“Ma, hindi pa ako mayaman. Pero hindi na ako natutulog nang gutom.”

Pagkalipas ng anim na buwan, isang hindi inaasahang pangyayari ang nagbago sa buhay ni Jerome.

Isang malaking publishing company sa Makati ang nagpagawa ng mga promotional materials sa printing shop ni Mang Tony.

Kasama sa ipinadala nilang mga dokumento ang isang artikulong kailangang ayusin ang layout.

Habang nagtatrabaho, napansin ni Jerome na may ilang maling datos at hindi magkakatugmang detalye sa artikulo.

Maingat niyang inilista ang mga napansin at ipinakita kay Mang Tony.

“Sir, baka pwede nating ipaalam sa customer. May ilang kailangang i-check bago nila ito iprint.”

Napakamot sa ulo ang matanda.

“Ikaw na ang kumausap. Mas naiintindihan mo ‘yan kaysa sa akin.”

Kinabukasan, dumating sa shop ang isang babaeng nagpakilalang si Ms. Patricia Villanueva, ang managing editor ng kumpanya.

“Ikaw si Jerome?”

“Opo, Ma’am.”

“Ikaw ang nakapansin ng mga mali sa manuscript?”

“Opo. Pasensya na po kung nakialam ako. Naisip ko lang na mas mabuting maitama bago maipublish.”

Tinitigan siya ng babae.

“May background ka sa editing?”

“Dating editor po ako ng school paper. Pero hindi ko natapos ang kolehiyo.”

“May mga sample ka ba ng sulat mo?”

Hindi agad nakasagot si Jerome.

Matagal na siyang hindi sumusulat.

Ngunit naalala niya ang lumang kuwadernong ginagamit niya noong naghahanap pa lamang siya ng trabaho.

“May ilan po akong naisulat dati. Kung gusto ninyo, pwede kong ipadala.”

Inabot sa kanya ni Patricia ang isang business card.

“Send them to me.”

Nang gabing iyon, halos hindi makapaniwala si Camille nang makita niyang nakaupo si Jerome sa dining table, abala sa pagta-type.

“Ano ‘yang ginagawa mo?”

“Nagsusulat.”

“Tungkol saan?”

“Sa mga taong nakilala ko noong wala akong tirahan.”

Lumapit siya at sumilip sa laptop.

May pamagat ang dokumento.

Ang Lalaking May Dalang Karton.

“Ikaw ba ‘yan?”

Napangiti si Jerome.

“Hindi lang ako. Tungkol din kay Mang Nestor na nagbigay sa akin ng tubig noong unang gabi kong natulog sa kalsada. Kay Aling Bebang na minsang nagbigay ng pandesal kahit wala rin siyang gaanong kita. At doon sa batang nag-abot sa akin ng kalahati ng baon niyang saging.”

Napaupo si Camille.

“Ang ganda ng ideya.”

“Hindi ko alam kung maganda ang pagkakasulat.”

“Basahin mo sa akin.”

“Ayaw ko. Nahihiya ako.”

“Jerome Mendoza! Ako ang una mong editor noong high school!”

“Ikaw ang unang naglagay ng ketchup sa notebook ko!”

“Aksidente ‘yon!”

Nagtawanan sila.

Pagkatapos, nagsimulang magbasa si Jerome.

At habang nakikinig si Camille, unti-unti niyang nakilala muli ang lalaking minsang nangarap na magsulat ng mga kuwentong may kabuluhan.

Pagkaraan ng dalawang linggo, nakatanggap si Jerome ng email mula kay Patricia.

Inanyayahan siyang pumunta sa opisina para sa isang interview at editing test.

Halos hindi siya makatulog nang gabing iyon.

Kinabukasan, maaga siyang umalis. Suot niya ang simpleng long-sleeved shirt na pinili ni Aling Lourdes.

“Anak, huwag kang masyadong kabahan,” paalala ng matanda.

“Opo, Tita.”

“At kumain ka bago umalis!”

“Opo!”

“May baon ka ba?”

“Tita, interview lang po. Hindi naman ako pupunta sa bundok!”

Tumawa si Camille.

“Ganyan talaga si Mama. Dapat may baon kahit pupunta ka lang sa kabilang barangay.”

Ngunit bago lumabas si Jerome, biglang tinawag siya ni Aling Lourdes.

“Anak.”

Lumingon siya.

“Kahit hindi ka matanggap, umuwi ka pa rin dito, ha?”

Napatigil siya.

Hindi niya alam kung bakit, ngunit iyon ang pangungusap na pinakakailangan niyang marinig.

“Opo, Tita.”

Hindi agad siya natanggap.

May ilang bahagi ng editing test na nahirapan siyang sagutan. Marami ring aplikanteng mas may karanasan at kumpleto ang mga kwalipikasyon.

Ngunit pagkaraan ng ilang araw, inalok siya ni Patricia ng isang part-time na trabaho bilang editorial assistant, na may kasamang pagsasanay.

Hindi niya kailangang iwan agad ang printing shop.

Nang sabihin niya iyon kay Mang Tony, akala niya ay malulungkot ang matanda.

Sa halip, hinampas siya nito nang marahan sa balikat.

“Aba, magaling! Kailan ka magsisimula?”

“Sa susunod na Lunes po. Pero kung kailangan ninyo pa rin ako rito…”

“Jerome, huwag kang mag-alala. Makakahanap tayo ng kapalit mo.”

“Pero, sir…”

“Huwag mo akong dramahan. Ang gusto ko lang, kapag naging sikat kang editor, libre ang pagpapaprint ko sa inyo!”

Nagtawanan sila.

Bago umalis, mahigpit na nakipagkamay si Jerome sa matanda.

“Salamat po sa pagtanggap sa akin noong wala pa akong maipakitang diploma.”

Umiling si Mang Tony.

“Tinanggap kita dahil marunong kang magtrabaho. Ikaw ang nagpatunay na tama ang desisyon ko.”

Isang taon matapos silang muling magkita ni Camille, nakalipat na si Jerome sa isang maliit na apartment malapit sa kanyang pinagtatrabahuhan.

Regular na rin siyang nagtatrabaho sa publishing company.

Hindi marangya ang kanyang buhay. May mga bayarin pa rin siya, at patuloy siyang nag-iipon upang makabalik sa kolehiyo.

Ngunit mayroon na siyang sariling susi.

Sariling kama.

At refrigerator na may lamang pagkain.

Sa unang gabing natulog siya sa bagong apartment, matagal niyang tinitigan ang kisame.

Pagkatapos, bumangon siya at binuksan ang kanyang lumang bag.

Sa ilalim ng ilang damit, may isang nakatiklop na karton.

Ang kartong hawak niya noong araw na nakita siya ni Camille.

Hindi niya iyon itinapon.

Maingat niya itong inilagay sa isang kahon kasama ng litrato ng kanyang ina at unang payslip mula sa printing shop.

Habang inaayos niya ang mga gamit, tumunog ang kanyang cellphone.

Si Camille.

“Nakapag-ayos ka na ba?”

“Halos. Ikaw, anong ginagawa mo?”

“Nakikipagtalo kay Mama. Gusto niyang magpadala ng isang kalderong adobo sa apartment mo.”

Napatawa si Jerome.

“Sabihin mo, kalahating kaldero na lang. May refrigerator na ako, pero maliit lang!”

“Late na. Nagluluto na siya.”

“Patay.”

Sandaling natahimik si Camille.

“Jerome?”

“Hmm?”

“Masaya ka ba?”

Napatingin siya sa maliit na silid.

May isang electric fan sa sulok. Isang lumang mesa. Dalawang plato at tatlong baso sa kusina.

Wala siyang mamahaling kagamitan.

Ngunit walang maniningil sa kanyang upa nang walang babala. Hindi niya kailangang maghanap ng matutulugan sa gabi.

At kinabukasan, may trabahong naghihintay sa kanya.

“Oo,” sagot niya.

“Masaya ako.”

May isang bagay na matagal nang gustong sabihin ni Jerome kay Camille.

Ngunit tuwing susubukan niya, laging may nangyayari.

Minsan, biglang tumatawag si Aling Lourdes para magpabili ng gamot.

Minsan naman, may deadline si Camille sa kanyang trabaho.

At minsan, nauuwi lamang sa tawanan ang kanilang usapan dahil sa kung anu-anong alaala noong high school.

Hanggang isang Sabado, niyaya niya itong magkape sa isang maliit na café sa Marikina.

“May sasabihin ako sa iyo.”

Napakunot ang noo ni Camille.

“Bakit parang seryoso ka?”

“Medyo.”

“May problema ba sa trabaho?”

“Wala.”

“Sa apartment?”

“Wala rin.”

“May girlfriend ka na?”

Muntik nang mabulunan si Jerome.

“Ha?!”

“Ano ba! Nagtatanong lang!”

Napakamot siya sa ulo.

“Camille, naalala mo noong fourth year tayo? ‘Yung may Valentine’s program sa school?”

Napangiti siya.

“Oo. Bakit?”

“May sulat akong ginawa noon.”

“Love letter?”

Tumango si Jerome.

“Para kanino?”

Hindi siya sumagot.

Unti-unting nawala ang ngiti ni Camille.

“Sandali…”

“Oo.”

“Jerome!”

“Ikaw.”

Napahawak siya sa kanyang noo.

“Grabe! Bakit hindi mo ibinigay?”

“Kasi nakita kitang may kasamang varsity player noong araw na ‘yon.”

Napahalakhak si Camille.

“Pinsan ko ‘yon!”

“Ano?!”

“Si Joshua! Pinsan ko ‘yon! Diyos ko, Jerome!”

Napahawak sa ulo ang lalaki.

“Labing-apat na taon akong nagselos sa pinsan mo?!”

Halos maiyak sa kakatawa si Camille.

Nang humupa ang kanilang tawanan, napatingin siya kay Jerome.

“At ngayon? Bakit mo sinabi?”

Huminga siya nang malalim.

“Kasi ayokong may isa na naman akong hindi masabi hanggang tumanda tayo.”

Hindi agad sumagot si Camille.

May kung anong nagbago sa pagitan nila.

Hindi naman sila estranghero. Hindi rin sila basta magkaibigan lamang, kahit matagal na nilang ginagamit ang salitang iyon.

“Jerome, may gusto ka pa rin ba sa akin?”

Napangiti siya.

“Oo.”

Tahimik na napatingin si Camille sa kanyang tasa.

“Alam mo, natatakot ako.”

“Bakit?”

“Baka isipin mong kailangan mong mahalin ako dahil tinulungan kita.”

Agad na umiling si Jerome.

“Hindi. At ayokong isipin mong kailangan mo akong sagutin dahil naging malapit tayo.”

Napabuntong-hininga siya.

“Pwede bang mag-date muna tayo? ‘Yung totoong date. Hindi ‘yung sasamahan mo akong magpa-checkup o mag-aasikaso ng dokumento.”

Napangiti si Camille.

“At hindi rin ‘yung kasama si Mama?”

“Mas lalong hindi!”

Pareho silang natawa.

“Sige,” sagot niya.

“Subukan natin.”

Hindi naging perpekto ang kanilang relasyon.

May mga pagkakataong napapasobra ang trabaho ni Jerome at nakakalimutan niyang kumain sa tamang oras.

May mga araw ding masyadong abala si Camille sa kanyang negosyo.

Minsan, nagtalo sila dahil ayaw tumanggap ni Jerome ng mamahaling regalo.

“Jerome, birthday mo! Sapatos lang naman ‘yan!”

“Camille, halos isang linggong sahod ko ‘yan!”

“Eh ano naman?”

“Ayaw kong masanay na ikaw lagi ang gumagastos!”

Natahimik si Camille.

Pagkatapos, inilapag niya ang kahon.

“Sige. Pasensya na. Hindi ko naisip na ganito ang mararamdaman mo.”

Napaupo si Jerome.

“Ako rin. Pasensya na. Hindi naman kita kailangang sigawan.”

Hindi nila agad naayos ang lahat.

Kinailangan nilang pag-usapan ang pera, ang kanilang mga pangarap at ang mga bagay na kinatatakutan nilang aminin sa isa’t isa.

Unti-unti, natutuhan ni Jerome na hindi lahat ng tulong ay kailangang tumbasan ng pera.

At natutuhan naman ni Camille na hindi lahat ng problema ni Jerome ay kailangan niyang solusyunan.

May mga pagkakataong sapat nang makinig.

May mga pagkakataon ding kailangang hayaan ang taong mahal mo na gumawa ng sarili niyang desisyon.

Pagkalipas ng dalawang taon, natupad ang isa sa pinakamalaking pangarap ni Jerome.

Nakapag-enroll siyang muli sa kolehiyo.

Hindi madali ang pagsabayin ang trabaho at pag-aaral. May mga gabing inaabot siya ng madaling-araw sa paggawa ng mga requirement.

Minsan, nakakatulog siya sa ibabaw ng kanyang mga libro.

Ngunit sa pagkakataong iyon, hindi na siya nag-iisa.

Kapag may pagsusulit, nagdadala si Camille ng kape at pandesal.

Kapag may mahirap na assignment, tinutulungan siya nitong maghanap ng mga reference.

At kapag masyado na siyang napapagod, si Aling Lourdes ang unang tumatawag.

“Jerome! Matulog ka na! Hindi tatakbo ang diploma mo!”

“Tita, may exam po ako bukas!”

“Mas lalo kang kailangang matulog!”

Wala siyang magawa kundi sumunod.

Isang gabi, habang naghahanda siya para sa final examination, nakatanggap siya ng mensahe mula kay Mang Tony.

May ipinadalang litrato ang matanda.

Isang lumang artikulo mula sa school paper ni Jerome.

May nakasulat na pamagat:

Ang Pangarap ng Isang Anak.

Nakita raw iyon ni Mang Tony sa lumang mga dokumentong iniwan ni Jerome sa printing shop.

Binasa niya ang artikulo.

Tungkol iyon sa isang batang nangangarap na balang araw ay makabili ng sariling tindahan para sa kanyang ina.

Sa huling talata, nakasulat:

Hindi ko alam kung kailan ko matutupad ang pangarap ko. Pero hangga’t kaya kong magsulat at magtrabaho, hindi ako titigil.

Matagal niyang tinitigan ang mga salitang iyon.

Pagkatapos, kumuha siya ng panibagong papel at ipinagpatuloy ang kanyang pag-aaral.

Dumating ang araw ng kanyang graduation.

Nasa harap ng auditorium sina Camille, Aling Lourdes, Mang Tony at ilan sa kanyang mga kasamahan sa publishing company.

May hawak na malaking palumpon ng bulaklak si Camille.

Si Aling Lourdes naman ay abalang kumukuha ng litrato kahit hindi pa nagsisimula ang programa.

“Ma, mamaya ka na mag-picture!”

“Aba, baka maubos ang battery!”

“May power bank ka!”

“Eh di mas mabuti!”

Nang tawagin ang pangalan ni Jerome, sabay-sabay silang tumayo.

“Jerome Mendoza!”

Malakas na pumalakpak si Camille.

Napatingin si Jerome sa kanilang kinauupuan.

Nakita niya si Aling Lourdes na umiiyak habang patuloy na kumukuha ng litrato.

Si Mang Tony naman ay nakataas ang dalawang kamay, para bang nanalo sa isang basketball game.

At si Camille…

Nakatingin lamang sa kanya, nakangiti habang may luha sa mga mata.

Nang matanggap niya ang diploma, sandaling napapikit si Jerome.

Naalala niya ang kanyang ina.

Ang lumang puwesto ng banana cue.

Ang mga gabing hindi siya makatulog dahil sa gutom.

Ang kartong hawak niya sa labas ng sari-sari store.

At ang babaeng lumapit sa kanya sa ilalim ng matinding sikat ng araw.

Hindi niya akalaing makakarating pa siya sa araw na iyon.

Pagkatapos ng graduation, nagtungo silang lahat sa isang maliit na restaurant.

Habang kumakain, biglang tumayo si Jerome.

“May sasabihin lang ako.”

Napatingin sa kanya ang lahat.

“Una, salamat po kay Mang Tony. Kung hindi ninyo ako tinanggap noon, baka hanggang ngayon, takot pa rin akong humawak ng computer.”

Ngumiti ang matanda.

“Libre na ba ang pagpapaprint ko?”

Nagtawanan ang lahat.

“Libre na po, sir!”

“At kay Tita Lourdes…”

Hindi niya naituloy agad ang pangungusap.

Pinunasan niya ang kanyang mga mata.

“Salamat po dahil itinuring ninyo akong anak kahit hindi ninyo ako kadugo.”

Lumapit si Aling Lourdes at niyakap siya.

“Aba, anak na kita! Wala ka nang kawala!”

Nagtawanan silang muli.

Pagkatapos, humarap si Jerome kay Camille.

“At sa iyo…”

Biglang tumahimik ang buong mesa.

Napakunot ang noo ni Camille.

“Bakit?”

May inilabas na maliit na kahon si Jerome mula sa kanyang bulsa.

Napahawak si Camille sa bibig.

“Jerome…”

Lumuhod siya sa harap nito.

“Camille, noong una mo akong makita, wala akong bahay, trabaho o perang pambili ng pagkain. Hindi ko na rin alam kung paano magsisimulang muli.”

Nanginginig ang kanyang boses.

“Pero hindi mo ako tinulungan dahil may maibibigay ako sa iyo. Tinulungan mo ako dahil nakita mo pa rin ang taong matagal ko nang nakalimutan.”

Binuksan niya ang kahon.

Isang simpleng singsing ang nasa loob.

“Hindi ko maipapangakong magiging madali ang lahat. May mga araw pa rin sigurong magkakamali ako. May mga panahong mag-aaway tayo dahil matigas ang ulo nating dalawa.”

Napatawa si Camille habang umiiyak.

“Pero gusto kong makasama ka sa mga ordinaryong araw. Sa mga umagang nagmamadali tayo. Sa mga gabing pagod tayo. Kahit sa mga araw na wala tayong ibang gustong gawin kundi kumain ng pancit canton at manood ng pelikula.”

Huminga siya nang malalim.

“Camille Reyes, papayag ka bang maging asawa ko?”

Hindi agad nakasagot si Camille.

Sa halip, lumuhod din siya sa harap ni Jerome at mahigpit itong niyakap.

“Oo! Siyempre, oo!”

Nagsigawan ang kanilang mga kaibigan.

Si Aling Lourdes naman ay halos hindi na makita ang screen ng cellphone dahil sa kakaiyak.

“Ma, kinukunan mo ba kami?” tanong ni Camille.

“Oo naman!”

“Ma, nakaharap sa iyo ang camera!”

“Ay, susmaryosep!”

Isang taon matapos ang kanilang engagement, ikinasal sina Jerome at Camille sa isang maliit na simbahan sa Marikina.

Walang magarbong dekorasyon. Walang daan-daang bisita.

Nandoon ang mga taong naging bahagi ng kanilang buhay.

Si Mang Tony ang isa sa mga principal sponsor.

Si Patricia naman ang tumulong sa paggawa ng kanilang wedding invitations.

At si Aling Lourdes ang pinakamaagang dumating sa simbahan, dala ang napakaraming tissue na para bang inaasahan niyang mauubos ang lahat sa pag-iyak.

Sa unang hanay, may isang bakanteng upuan.

May nakapatong ritong puting rosas at maliit na litrato ni Aling Elena.

Bago nagsimula ang seremonya, lumapit si Jerome sa upuang iyon.

“Ma, ikakasal na ako.”

Marahan niyang hinawakan ang litrato.

“Ang ganda ng mapapangasawa ko. Medyo makulit lang.”

Mula sa likuran, narinig niya ang boses ni Camille.

“Narinig ko ‘yon!”

Napalingon siya.

Nakatayo si Camille sa may pintuan, suot ang kanyang simpleng puting wedding gown.

Natigilan si Jerome.

“Ang ganda mo.”

Ngumiti siya.

“Alam ko.”

Pareho silang natawa.

Ngunit nang lumapit si Camille at hawakan ang kanyang kamay, hindi na napigilan ni Jerome ang kanyang mga luha.

“Sayang, wala si Mama.”

Marahang hinaplos ni Camille ang kanyang pisngi.

“Nandito ang litrato niya. At mamaya, ikukuwento natin sa kanya ang lahat.”

Magkahawak-kamay silang naglakad patungo sa altar.

Pagkaraan ng ilang buwan, may isang ideyang ibinahagi si Jerome sa kanyang asawa.

“Camille, gusto kong gumawa ng maliit na proyekto.”

“Ano ‘yon?”

“Gusto kong tumulong sa mga taong katulad ko noon.”

Hindi siya agad sumagot.

Ipinakita ni Jerome ang kanyang plano.

Maglalaan siya ng bahagi ng kanyang sahod upang bumili ng pagkain at mga pangunahing pangangailangan para sa ilang taong walang tirahan sa kanilang lugar.

Ngunit hindi lang pagkain ang gusto niyang ibigay.

Gusto niyang tulungan silang makakuha ng mga dokumento, makahanap ng mga programang nagbibigay ng pagsasanay at makipag-ugnayan sa mga negosyong handang tumanggap ng mga aplikanteng may angkop na kakayahan.

“Pero hindi natin kayang tulungan ang lahat,” paalala ni Camille.

“Alam ko.”

“At hindi lahat ng taong tutulungan natin ay agad makakahanap ng trabaho.”

“Alam ko rin.”

Napangiti si Jerome.

“Kahit isa lang muna.”

Tinawagan nila si Mang Tony, na pumayag na magbigay ng ilang araw na pagsasanay sa mga interesadong matuto sa printing shop.

Si Patricia naman ay nag-alok na tumulong sa paggawa ng mga résumé.

May ilang kaibigan din silang nagbigay ng mga lumang damit na maayos pa at maaaring gamitin sa job interview.

Tinawag nila ang maliit na proyekto na Panibagong Simula.

Hindi ito agad lumaki.

May mga araw na tatlo lamang ang pumupunta. May pagkakataong wala ni isang aplikanteng natatanggap sa trabaho.

Ngunit ipinagpatuloy nila.

Isang Sabado ng umaga, may dumating na isang binatang halos kasingpayat ni Jerome noong una silang magkita ni Camille.

May hawak itong lumang backpack.

“Sir, totoo po bang tumutulong kayo sa paghahanap ng trabaho?”

Tumango si Jerome.

“Oo. Anong pangalan mo?”

“Paolo po.”

“Marunong kang gumamit ng computer?”

“Kaunti lang po.”

“Sige. Pasok ka muna.”

Napatingin ang binata sa mesa kung saan may nakahandang pandesal at mainit na kape.

“Sir, magkano po ang pagkain?”

Ngumiti si Jerome.

“Wala. Kumain ka muna.”

Napatigil si Paolo.

“Pero, sir, wala pa po akong nagagawa.”

May kung anong kumirot sa dibdib ni Jerome.

Parang narinig niya ang sarili niyang boses mula sa nakaraan.

Hinila niya ang isang upuan.

“Hindi mo kailangang magtrabaho para lang payagan kang kumain dito.”

Limang taon matapos ang araw na nagkita silang muli sa labas ng sari-sari store, may isang maliit na bahay na nakatayo sa isang tahimik na subdivision sa Marikina.

Sa likod-bahay, may tanim na calamansi, sili at ilang halamang paborito ni Aling Lourdes.

Sa sala, nakasabit ang graduation picture ni Jerome katabi ng kanilang wedding photo.

At sa isang sulok ng kanyang home office, may nakadisplay na isang lumang karton sa loob ng simpleng frame.

Isang hapon, habang nag-aayos ng mga gamit, napansin iyon ng kanilang apat na taong gulang na anak na si Sofia.

“Daddy, bakit may lumang karton ka rito?”

Napalingon si Jerome.

Lumapit siya at binuhat ang anak.

“Ah, ‘yan? Mahalaga ‘yan kay Daddy.”

“Bakit po?”

“May panahon kasi noon na wala akong trabaho at bahay. Kaya gumawa ako ng karatula para makahanap ng trabaho.”

Napakunot ang maliit na noo ni Sofia.

“Wala kang bahay?”

“Wala noon.”

“Saan ka natutulog?”

“Minsan sa mga pansamantalang silungan. Minsan sa bahay ng mga kaibigan.”

Biglang niyakap siya ng bata.

“Daddy, dito ka na lang matulog sa bahay natin!”

Napatawa si Jerome.

“Oo naman, anak.”

“At kapag gutom ka, sabihin mo kay Mommy. Marami tayong pagkain!”

Hindi niya napigilan ang mapangiti.

Mula sa kusina, narinig iyon ni Camille.

“Ano na naman ang pinag-uusapan ninyong mag-ama?”

“Mommy!” sigaw ni Sofia. “Hindi na raw aalis si Daddy sa bahay natin!”

Lumapit si Camille.

“Siyempre naman!”

“Promise, Daddy?”

Hinalikan ni Jerome ang noo ng anak.

“Promise. Pero minsan kailangan pa rin ni Daddy pumasok sa trabaho.”

“Okay lang! Basta uuwi ka!”

Mahigpit niya itong niyakap.

Nang gabing iyon, matapos makatulog si Sofia, naupo sina Jerome at Camille sa kanilang maliit na balkonahe.

May dalawang tasa ng mainit na tsokolate sa mesa.

Tahimik ang paligid. Paminsan-minsan, maririnig ang tahol ng aso ng kanilang kapitbahay.

“Naalala mo noong una tayong nagkita ulit?” tanong ni Camille.

“Oo naman.”

“Akala ko talaga, hindi ikaw ‘yon.”

Napangiti si Jerome.

“Ako rin, hindi kita nakilala agad. Ang ganda-ganda mo na kasi.”

“Hoy! Ibig mong sabihin, pangit ako noong high school?”

“Hindi! Mas maganda ka lang ngayon!”

“Palusot!”

Nagtawanan sila.

Maya-maya, sumandal si Camille sa balikat ng asawa.

“Alam mo, noong araw na ‘yon, balak ko lang talagang bumili ng toyo at suka sa tindahan.”

“Talaga?”

“Oo. Inutusan ako ni Mama.”

Napailing si Jerome.

“Kung hindi ka inutusan ni Tita Lourdes…”

“Baka hindi tayo nagkita.”

“At baka hindi rin ako nakakain ng masarap na adobo noong araw na ‘yon.”

Hinampas siya ni Camille nang marahan sa braso.

“Adobo lang talaga ang naaalala mo?”

“At ‘yung tatlong plato ng kanin!”

“Grabe ka!”

Nagtawanan silang muli.

Ngunit pagkaraan ng ilang sandali, naging seryoso si Jerome.

“Camille, may gusto akong aminin.”

Napatingin siya.

“Ano na naman?”

“Noong unang araw na dinala mo ako sa bahay, may sandaling gusto kong tumakas.”

“Bakit?”

“Nahihiya ako. Akala ko, kapag nalaman mong ako si Jerome Mendoza, maaawa ka lang sa akin. Ayokong makita mo akong ganoon.”

Marahang hinawakan ni Camille ang kanyang kamay.

“Jerome, naawa ako sa pinagdaanan mo. Pero hindi ibig sabihin no’n na mababa ang tingin ko sa iyo.”

Tumango siya.

“Alam ko na ngayon.”

“At saka, kung tumakas ka noon, sino ang magbabayad sa tatlong ballpen na hiniram ko sa iyo?”

Napahalakhak si Jerome.

“May utang ka pa ring isang ballpen!”

“Bukas, ibibili kita ng isang buong kahon!”

“Huwag na. Mayaman na ako sa ballpen.”

Muling sumandal si Camille sa kanyang balikat.

Matagal silang nanatili roon.

Walang magarbong usapan tungkol sa hinaharap. Wala ring pangakong hindi na sila makakaranas ng problema.

May mortgage pa silang binabayaran. May mga araw na pagod sila sa trabaho. At may isang batang babae sa loob ng bahay na siguradong gigising nang napakaaga kinabukasan para humingi ng pancake.

Ngunit maayos ang kanilang buhay.

At higit sa lahat, magkasama sila.

Kinabukasan, maagang gumising si Jerome upang ihatid ang ilang kahon ng donasyong pagkain sa kanilang maliit na community center.

Habang naglalakad siya papunta sa sasakyan, may napansin siyang isang lalaking nakatayo sa kabilang kalsada.

Payat ito, marumi ang damit at may hawak na karton.

Napahinto si Jerome.

Hindi niya mabasa ang nakasulat mula sa kanyang kinatatayuan.

Ngunit hindi na niya kailangang lumapit para maalala ang pakiramdam ng tumayo sa ilalim ng araw, umaasang may isang taong magbibigay ng pagkakataong makapagtrabaho.

Tinawag niya ang lalaki.

“Kuya!”

Napalingon ito.

“Naghahanap ka ba ng trabaho?”

Maingat na tumango ang lalaki.

“Opo, sir. Kahit ano pong marangal na trabaho.”

Lumapit si Jerome.

“Ano’ng pangalan mo?”

“Daniel po.”

“Sige, Daniel. May kilala akong mga pwedeng makatulong sa paghahanap mo. Pero bago ‘yon, kumain ka muna.”

Napatingin ang lalaki sa kanya.

“Sir, wala po akong pambayad.”

Ngumiti si Jerome.

“Alam ko.”

Binuksan niya ang pinto ng sasakyan at itinuro ang maliit na community center sa kabilang kanto.

“Doon tayo. May mainit na almusal.”

Habang naglalakad sila, napatingin si Jerome sa langit.

Naalala niya ang kanyang ina, ang kanyang unang sahod, ang araw ng kanyang graduation at ang babaeng minsang nag-abot sa kanya ng isang plato ng pagkain nang wala siyang maipambayad.

Hindi niya kayang baguhin ang lahat ng nangyari sa kanyang buhay.

Hindi na rin niya maibabalik ang mga taong nawala.

Ngunit may isang bagay siyang kayang gawin ngayon.

Maging taong magbubukas ng pinto para sa iba, gaya ng ginawa ni Camille para sa kanya.

Pagdating nila sa community center, sinalubong sila ng amoy ng bagong lutong pandesal at mainit na kape.

“Sir Jerome!” tawag ng isa sa mga volunteer. “May bago po ba tayong kasama?”

Tumango siya.

“Oo. Si Daniel.”

Lumapit siya sa mesa at kumuha ng dalawang plato.

“Daniel, dito ka umupo.”

Nag-aalangan pa rin ang lalaki.

“Sir, sigurado po ba kayo?”

Napangiti si Jerome.

“Siyempre.”

Inilapag niya ang pagkain sa harap nito.

“Kumain ka muna. Mamaya natin pag-usapan kung anong trabaho ang bagay sa iyo.”

At habang pinagmamasdan niya ang lalaking nanginginig ang kamay sa unang subo ng pagkain, may isang mensaheng dumating sa kanyang cellphone.

Mula kay Camille.

“Hon, huwag mong kalimutang umuwi nang maaga. May sorpresa kami ni Sofia para sa iyo!”

Napangiti siya at mabilis na sumagot.

“Oo, hon. Uuwi ako. Mahal ko kayo.”

Ibinalik niya ang cellphone sa bulsa at naupo sa tabi ni Daniel.

Sa unang pagkakataon matapos ang napakaraming taon, hindi na masakit alalahanin ni Jerome ang araw na tumayo siya sa labas ng sari-sari store, hawak ang isang lumang karton.

Dahil ngayon, mayroon na siyang sariling tahanan, pamilyang naghihintay sa kanyang pag-uwi at trabahong nagbibigay sa kanya ng pagkakataong gawin ang bagay na matagal na niyang minamahal.

At ang lumang karton?

Nananatili iyon sa kanyang opisina.

Hindi bilang alaala ng kahihiyan.

Kundi bilang paalala na kahit gaano kahirap ang pinagdaanan ng isang tao, hindi doon nagtatapos ang kanyang kuwento.

WAKAS