Hindi agad nagsalita si Dr. Teresa Villanueva.

Ilang segundo lamang iyon.

Pero kapag libu libong tao ang naghihintay sa susunod na salitang lalabas sa mikropono, ang ilang segundo ay parang napakahaba.

Nakatayo ako sa tabi niya habang kalong si Gabriel.

Ramdam ko ang maliliit niyang paghinga sa aking dibdib.

Mahimbing pa rin siyang natutulog.

Walang kamalay malay na ilang sandali lamang ang nakalipas ay hinusgahan siya ng mga taong hindi man lang alam ang kanyang pangalan.

Pinagmasdan ni Dr. Villanueva ang buong auditorium.

Pagkatapos ay nagsalita siya.

“Bago ko ibigay ang diploma ng estudyanteng ito, may isang bagay akong gustong sabihin.”

May bahagyang gumalaw sa audience.

May ilang nagtinginan.

Naramdaman kong nanigas ang mga daliri ko sa pagkakahawak sa kumot ni Gabriel.

Hindi ko alam kung ano ang balak sabihin ni Dr. Villanueva.

Hindi ko rin alam kung bakit parang kilala niya ang nangyari sa akin.

“Kanina,” pagpapatuloy niya, “may narinig akong mga bulungan tungkol sa sanggol na kalong ni Camille.”

Biglang uminit ang mukha ko.

Dahan dahan akong napatingin sa babaeng nagsalita kanina.

Hindi na siya nakangiti.

Nakatingin lamang siya sa entablado.

“May mga taong mabilis gumawa ng kuwento kapag kulang sila sa impormasyon,” sabi ni Dr. Villanueva. “Nakakita sila ng isang dalagang may kalong na sanggol at sa loob lamang ng ilang segundo, nakabuo na sila ng buong kasaysayan ng kanyang buhay.”

Tahimik ang lahat.

“May ilan pa nga,” dagdag niya, “na dinamay ang kanyang ina.”

Napalunok ako.

Doon ko hindi napigilan ang isang luha.

Mabilis ko iyong pinunasan.

Ayokong umiyak sa araw na iyon.

Ilang taon kong ipinangako sa sarili kong kapag dumating ang graduation ko, ngingiti lamang ako.

Pero mahirap pala gumawa ng ganoong pangako kapag ang taong gusto mong makakita sa iyong pagtatapos ay wala na.

Tumingin sa akin si Dr. Villanueva.

“Camille, maaari ko bang sabihin sa kanila?”

Napakurap ako.

Alam ko kaagad kung ano ang tinutukoy niya.

At sa totoo lang, gusto kong tumanggi.

Hindi dahil ikinahihiya ko ang katotohanan.

Pagod lang ako.

Pagod akong magpaliwanag.

Pagod akong ipagtanggol ang sarili ko sa mga taong hindi naman nagtanong bago humusga.

Pero nang tumingin ako sa audience, nakita ko ulit ang ginang na kanina ay nagsabing ebidensya ng kahihiyan si Gabriel.

May kakaibang tapang na biglang umakyat sa dibdib ko.

Tumango ako.

Isang beses.

Sapat na iyon.

Huminga nang malalim si Dr. Villanueva.

“Ang sanggol na hawak ni Camille ay hindi niya anak.”

Parang may sabay sabay na napasinghap sa buong auditorium.

May ilang estudyanteng napatingin sa isa’t isa.

May narinig akong mahinang “Ano?”

Hindi gumalaw ang ginang.

Pero nawala ang kulay sa mukha niya.

“Si Gabriel,” sabi ni Dr. Villanueva, “ay nakababatang kapatid ni Camille.”

Doon nagsimulang magbago ang lahat.

Hindi pa iyon ang buong kuwento.

Malayo pa.

“At kung nagtataka kayo kung bakit isang dalawampu’t dalawang taong gulang na bagong graduate ang nagdala ng halos tatlong buwang sanggol sa sarili niyang graduation…”

Huminto si Dr. Villanueva.

Hindi ko alam kung sinadya niya.

Pero halos walang huminga.

“…dahil wala nang ibang magdadala sa batang ito.”

Napapikit ako.

Mama.

Biglang bumalik sa isip ko ang huling umaga naming magkasama.

Hindi ko gustong maalala.

Pero may mga alaala talagang walang pakialam kung handa ka o hindi.

Dumarating sila.

Buong buo.

Tatlong buwan bago ang graduation, nasa maliit naming inuupahang bahay sa Project 4 kami ni Mama.

Alas singko pa lamang ng umaga noon.

May klase ako nang alas otso.

Nagpaplantsa ako ng uniform habang naghahanda siya ng pandesal at kape.

Malaki na ang tiyan niya.

Ilang linggo na lamang bago siya manganak.

Apatnapu’t dalawang taong gulang na si Mama noon.

Hindi naging madali ang pagbubuntis niya.

Madalas siyang hingalin.

Mabilis mapagod.

Pero kapag sinasabihan ko siyang magpahinga, tatawa lamang siya.

“Ikaw nga nag aaral, nagtuturo sa practicum at nagtatrabaho pa tuwing weekend. Tapos ako ang papahingahin mo?”

Ganoon si Mama.

Kapag nahihirapan siya, tatawa.

Kapag wala kaming pera, tatawa.

Kapag instant noodles ang hapunan namin sa ikatlong gabi, sasabihin niyang espesyal daw iyon dahil may itlog.

Noong bata ako, akala ko talagang masayahin lang siya.

Nang tumanda ako, saka ko naintindihan.

May mga taong tumatawa dahil kapag tumigil sila, baka doon sila tuluyang mapaiyak.

Mag isa niya akong pinalaki.

Hindi ko nakilala ang tatay ko.

Hindi rin niya siniraan iyon sa akin.

Kapag nagtatanong ako, simple lamang ang sagot niya.

“May mga taong hindi marunong manatili, anak. Huwag mong gawing sukatan ng halaga mo ang pag alis nila.”

Iyon lang.

Walang mahabang sermon.

Walang drama.

At pagkatapos, magtatanong na siya kung gusto ko ng pritong itlog.

Nang malaman kong buntis siya makalipas ang maraming taon, ako ang unang natakot.

Hindi ko tinanong kung sino ang ama.

Hindi dahil wala akong pakialam.

Alam kong sasabihin niya kapag handa siya.

Ang mahalaga sa akin noon ay ligtas siya.

At ligtas ang bata.

“Kapag lalaki,” sabi niya isang gabi, “Gabriel.”

“Bakit Gabriel?”

“Maganda pakinggan.”

“Iyon lang?”

“O gusto mo Percival?”

Napatawa ako.

“Tama na ang Gabriel.”

Iyon ang huling pagkakataong narinig kong tumawa nang malakas si Mama.

Dalawang linggo pagkatapos noon, dinala siya sa ospital.

Maaga siyang naglabor.

Nasa university ako nang tawagan ako ng kapitbahay naming si Aling Nena.

Hindi ko na maalala kung paano ako nakarating sa ospital.

Ang malinaw lang sa akin ay tumatakbo ako sa hallway.

May hawak pa akong lesson plan.

Hindi ko man lang naibaba ang bag ko.

Pagdating ko roon, ipinanganak na si Gabriel.

Buhay siya.

Maliit.

Mahina.

Pero lumalaban.

Si Mama…

Hindi na siya nakauwi.

Dito saglit na tumigil si Dr. Villanueva.

Hindi niya sinabi ang lahat ng detalye.

Hindi naman kailangan.

May mga bagay na sapat nang sabihin nang minsan.

Sa audience, may mga taong nakayuko na.

Iyong ginang na may mamahaling alahas ay hindi na makatingin sa akin.

Pero kakaiba.

Hindi ako nakaramdam ng saya dahil napahiya siya.

Akala ko mararamdaman kong nakaganti ako.

Wala.

Pagod lang.

At malungkot.

Ipinagpatuloy ni Dr. Villanueva ang pagsasalita.

“Dalawang buwan bago ang final examinations, nawalan ng ina si Camille. Bigla siyang naging tagapag alaga ng bagong silang niyang kapatid.”

Napatingin ako kay Gabriel.

Bahagyang gumalaw ang labi niya sa pagtulog.

“Pinayuhan namin siyang kumuha muna ng leave of absence,” sabi niya. “Walang sinuman dito ang magagalit kung ginawa niya iyon. Sa katunayan, iyon ang inaasahan namin.”

Totoo iyon.

Tinawag ako noon sa opisina ng Dekana.

Naroon si Dr. Villanueva.

Naroon din ang adviser kong si Professor Mendoza.

May isang kahon ng tissue sa mesa.

Nakakainis nga iyon.

Kapag may tissue sa harap mo, mas lalo kang naiiyak.

“Camille,” sabi ni Professor Mendoza noon, “maaari mong ipagpaliban ang graduation. Hindi kabiguan iyon.”

Alam kong tama siya.

Halos wala akong tulog.

Kailangan kong maghanda ng gatas.

Magpalit ng lampin.

Maglaba.

Mag aral.

Pumasok.

Umuwi.

Minsan habang nagbabasa ako ng reviewer, nakakatulog akong nakaupo at magigising dahil umiiyak si Gabriel.

May gabing umiyak din ako kasabay niya.

Hindi ko alam kung bakit siya umiiyak.

Hindi rin niya alam kung bakit ako umiiyak.

Pareho kaming walang alam.

Kaya pareho kaming tumigil pagkatapos ng ilang minuto.

Nakakatawa kapag iniisip ko ngayon.

Pero noong mga gabing iyon, hindi.

Isang beses, alas tres ng madaling araw, ubos na ang malinis niyang lampin.

Umulan nang malakas.

Sarado ang tindahan sa kanto.

May exam ako nang alas siyete y medya.

Naupo ako sa sahig at napasabi ako nang malakas.

“Mama, paano ba ito?”

Walang sumagot.

Siyempre.

Pero doon ako unang talagang nagalit sa kanya.

“Mama, bakit mo ako iniwan?”

Pagkasabi ko noon, natakot ako sa sarili kong sinabi.

Yumuko ako at umiyak.

Pagkatapos ay may maliit na kamay na humawak sa daliri ko.

Si Gabriel.

Hindi niya alam ang ginawa niya.

Reflex lamang marahil.

Pero hindi niya binitiwan ang daliri ko.

Kaya bumangon ako.

Naghanap ako ng lumang malinis na lampin.

Inayos ko siya.

Nag review ako habang karga siya.

At alas siyete y medya, nasa classroom ako.

Hindi dahil matapang ako.

Wala lang talaga akong ibang pagpipilian.

Iyon ang bahaging hindi naiintindihan ng maraming tao tungkol sa pagiging matatag.

Minsan hindi mo pinipiling maging matatag.

Wala ka lamang mapuntahan.

Sa entablado, nagsalita muli si Dr. Villanueva.

“Alam ba ninyo kung ano ang sinabi ni Camille nang inalok namin siyang mag leave?”

Napangiti siya nang bahagya.

Ako naman ay napayuko.

Alam ko na ang susunod.

“Sinabi niya, ‘Ma’am, tatlong buwan na lang. Kapag huminto ako ngayon, parang hindi makikita ni Mama na natapos ko.’”

May narinig akong humihikbi sa audience.

Hindi ko na tiningnan kung sino.

“At hindi siya huminto,” sabi ni Dr. Villanueva.

Doon niya kinuha mula sa mesa ang diploma ko.

Pero may isa pa siyang papel.

Hindi ko alam kung ano iyon.

“Nagpatuloy siya. Tinapos niya ang internship niya. Tinapos niya ang final requirements. At ginawa niya iyon habang nag aalaga ng sanggol.”

Huminto siya.

“At nagtapos siyang Magna Cum Laude.”

May pumalakpak.

Isa lamang noong una.

Hindi ko nakita kung sino.

Pagkatapos ay may sumunod.

Tatlo.

Sampu.

Hanggang biglang tumayo ang isang buong hanay ng mga estudyante.

Kasunod ang isa pa.

At isa pa.

Parang alon.

Sa loob lamang ng ilang segundo, halos lahat ng tao sa auditorium ay nakatayo.

Hindi iyong palakpak na naririnig kapag tinawag lamang ang pangalan mo.

Iba.

Masakit pakinggan.

Sa magandang paraan.

Dahil habang pumapalakpak sila, ang naiisip ko lamang ay isang tao na wala roon.

Mama, naririnig mo ba?

Nagsimula akong umiyak.

Hindi na iyong pigil.

Hindi na iyong isang luha lang na mabilis pupunasan.

Talagang umiyak ako.

Pangit na iyak.

Iyong nanginginig ang baba mo at hindi mo alam kung saan titingin.

Biglang nagising si Gabriel.

At siyempre…

Umiyak din siya.

Nagtawanan ang mga tao.

Pero sa pagkakataong iyon, walang pangungutya sa tawanan.

May init.

May saya.

May isang estudyanteng sumigaw mula sa likuran.

“Congratulations, Camille!”

May isa pang sumigaw.

“Para kay Mama mo!”

Napakagat ako sa labi.

Hindi ko na kinaya.

Hinalikan ko ang noo ni Gabriel.

“Narinig mo iyon?” bulong ko. “Graduate na si Ate.”

Iniabot ni Dr. Villanueva ang diploma.

Pero hindi pa pala tapos.

Iyong pangalawang papel ang inilapit niya sa akin.

“Camille, may isa pa.”

Napatingin ako sa kanya.

“Ano po ito?”

Hindi mikropono ang ginamit ko kaya kami lamang dalawa ang nakarinig.

Ngumiti siya.

“Basahin mo.”

Isang sulat iyon mula sa university foundation.

May ilang linya akong binasa.

Pagkatapos ay natigil ako.

Hindi ko naintindihan.

Binasa ko ulit.

Full scholarship.

Graduate studies.

At may kasamang alok na maging teaching assistant sa university pagkatapos kong maipasa ang Licensure Examination for Professional Teachers.

“Ma’am…”

Iyon lang ang lumabas sa bibig ko.

“Deserve mo iyan,” sabi niya.

“Pero…”

“Camille.”

Hinawakan niya ang balikat ko.

“Huwag mong tanggihan ang biyaya dahil nasanay kang nahihirapan.”

Hindi ko malilimutan ang linyang iyon.

Dahil tama siya.

Kapag matagal kang nabubuhay na kailangang paghirapan ang bawat maliit na bagay, minsan pati tulong pinaghihinalaan mo.

Parang may kapalit.

Parang hindi para sa iyo.

Pero sa araw na iyon, tinanggap ko.

Hindi bilang awa.

Hindi bilang limos.

Tinanggap ko dahil pinaghirapan ko rin iyon.

Akala ko iyon na ang pinakamatinding mangyayari sa graduation ko.

Nagkamali ako.

Pagbaba ko ng entablado, may humarang sa akin.

Ang ginang.

Iyong babaeng nagsalita kanina.

Malapitan, mas matanda pala siya kaysa sa akala ko.

Siguro nasa singkwenta.

Namumula ang mga mata niya.

Hindi ko alam kung umiiyak ba siya o nahihiya lamang.

“Camille…”

Napahinto ako.

Maraming nakatingin.

Lumapit siya nang kaunti.

“Ako si Lourdes. Gusto kong humingi ng tawad.”

Hindi ako sumagot.

“Ang sinabi ko tungkol sa iyo at sa nanay mo…”

Napayuko siya.

“Mali ako.”

Tahimik pa rin ako.

Hindi dahil gusto ko siyang pahirapan.

Hindi ko lang alam kung anong sagot ang dapat ibigay.

May mga apology na hindi agad napapagaan ang sakit.

Hindi naman magic ang salitang sorry.

Hindi nito binubura ang narinig mo.

Hindi nito ibinabalik ang taong dinamay sa panghuhusga.

Pero may halaga pa rin kapag totoo.

Kaya sinabi ko ang unang pumasok sa isip ko.

“Sana po sa susunod, magtanong muna kayo bago gumawa ng kuwento tungkol sa buhay ng ibang tao.”

Tumango siya.

“Opo.”

Napatingin ako sa kanya.

Pareho kaming bahagyang natawa sa paggamit niya ng opo sa akin.

Hindi ko sinabi na pinapatawad ko siya.

Hindi rin ako nagalit.

Lumakad lamang ako pabalik sa upuan ko.

Sapat na muna iyon.

Akala ko tapos na ang kuwento.

Pero may isang maliit na sorpresa pang naghihintay sa labas ng auditorium.

Pagkatapos ng ceremony, halos lahat ay abala sa litrato.

May mga bouquet.

May balloons.

May mga tarpaulin.

May mga tatay na todo pose.

May mga nanay na umiiyak habang inaayos ang toga ng anak nila.

Ako naman ay nakatayo sa gilid habang hawak ang diploma sa isang kamay at si Gabriel sa kabila.

Doon ko unang naramdaman ang kirot.

Wala akong makukuhanan ng litrato kasama si Mama.

Wala siyang bouquet para sa akin.

Walang magsasabing tumayo ako nang maayos.

Walang magrereklamong pangit ang anggulo.

Napangiti ako habang naluluha.

“Mama, daya mo.”

May kumalabit sa balikat ko.

Paglingon ko, si Professor Mendoza.

May hawak siyang sunflower.

Isa lamang.

“Para sa iyo.”

Tinanggap ko iyon.

“Salamat po.”

“Teka, hindi ako ang nagbigay.”

Napakunot ang noo ko.

“Eh sino po?”

Itinuro niya ang likuran ko.

Pagharap ko…

Halos mawalan ako ng salita.

Nandoon si Aling Nena.

Kasama ang ilan naming kapitbahay.

Si Mang Tonyo na may maliit na sari sari store.

Si Ate Grace na nagpapahiram sa akin noon ng baby carrier.

Si Kuya Ben na ilang beses akong hinatid sa university gamit ang tricycle niya kapag late na ako.

Pati ang dalawang batang kapitbahay namin na madalas kong pakiusapang bumili ng gatas sa tindahan.

May dala silang maliit na karton.

May nakasulat gamit ang pentel pen.

Hindi pantay ang mga letra.

“CONGRATS ATE CAMILLE”

Hindi mamahaling tarpaulin.

Hindi engrandeng bouquet.

Sunflower.

Isang karton.

At mga taong hindi ko kadugo.

Pero doon ako tuluyang napaupo sa hagdan at umiyak.

“Akala mo wala kang pamilya?” sabi ni Aling Nena habang umiiyak din. “Ano kami, dekorasyon?”

Nagtawanan kami.

Lumapit siya at kinuha si Gabriel.

“Halika rito. Ako muna. Graduation ng Ate mo ngayon.”

Sa unang pagkakataon sa loob ng halos tatlong buwan, may ibang kumarga kay Gabriel at hindi ako kinabahan.

May kumuha ng litrato namin.

Ako sa gitna.

Hawak ang diploma.

Si Gabriel nasa kandungan ni Aling Nena.

Nakapaligid ang mga kapitbahay.

Hindi perfect ang litrato.

Nakapikit si Kuya Ben.

May batang dumaan sa likuran.

Tabingi ang toga ko.

At umiiyak ako.

Pero iyon ang paborito kong larawan hanggang ngayon.

Lumipas ang mga taon.

Hindi naging biglang madali ang buhay pagkatapos ng graduation.

Sana ganoon.

Sana kapag natanggap mo ang diploma, may background music at pagkatapos ay maayos na lahat.

Hindi.

Nag review ako para sa board exam habang nag aalaga kay Gabriel.

May araw na mataas ang lagnat niya at wala akong nabasang kahit isang pahina.

May araw na nakatulog ako sa reviewer.

May pagkakataong naisip kong baka hindi talaga kaya.

Pero kumuha ako ng exam.

At pumasa.

Naging guro ako.

Pagkatapos ay tinanggap ko ang scholarship.

Unti unti.

Hindi mabilis.

Hindi maganda araw araw.

Pero umusad.

Si Gabriel naman ay lumaking makulit.

Sobrang kulit.

Noong apat na taong gulang siya, tinanong niya ako kung bakit Ate ang tawag niya sa akin samantalang ako raw ang gumagawa ng lahat ng ginagawa ng mga mama ng kaklase niya.

Hindi ko alam ang isasagot.

Kaya sinabi ko ang totoo.

“Dahil kapatid mo ako.”

“Pero ikaw nagluluto.”

“Oo.”

“Ikaw nagpapaligo.”

“Oo.”

“Ikaw nagagalit kapag ayaw ko matulog.”

“Oo.”

Nag isip siya.

“So Ate Mama?”

Napatawa ako.

“Sige. Ate Mama.”

Iyon ang tawag niya sa akin nang halos isang taon.

Hanggang sa mahiya na siya nang magsimulang mag kinder.

Labing walong taon matapos ang graduation na iyon, bumalik kami sa parehong auditorium.

Hindi na ako estudyante.

Isa na akong propesor.

At si Gabriel…

Siya naman ang nakasuot ng toga.

Mas matangkad na siya sa akin.

Hindi na kasya sa dalawang braso ko ang batang dati kong kalong.

Bago tawagin ang pangalan niya, lumapit siya sa kinauupuan ko.

“Ate.”

“Bakit?”

“May dala ka bang tissue?”

“Tissue?”

“Oo.”

“Bakit?”

Ngumisi siya.

“Baka umiyak ka.”

Tinapik ko ang braso niya.

“Umupo ka nga.”

Tumawa siya.

Ilang minuto pagkatapos noon, tinawag ang pangalan niya.

Tumayo siya.

Naglakad patungo sa entablado.

At habang pinapanood ko siya, parang sabay kong nakita ang dalawang Gabriel.

Iyong binatang matangkad na naglalakad nang kumpiyansa.

At iyong maliit na sanggol na nakabalot sa asul na kumot.

Pagdating niya sa gitna ng entablado, hindi niya agad kinuha ang diploma.

Lumapit siya sa mikropono.

Hindi iyon kasama sa programa.

Alam kong hindi dahil nakita kong nagulat ang Dean.

“Ate Camille,” sabi niya.

Napapikit ako.

Ayoko na.

Alam ko na.

“Kung hindi mo ako kinalong noong graduation mo, baka wala ako rito ngayon.”

Nagtawanan nang mahina ang audience.

Ngumiti siya.

“Pero may gusto akong itama.”

Tumigil siya.

“Maraming taon nang sinasabi ng mga tao na isinakripisyo mo ang kabataan mo para sa akin.”

Naramdaman kong umiinit ang mga mata ko.

“Hindi ko gusto ang salitang iyon.”

Tumingin siya diretso sa akin.

“Dahil hindi mo ako pinaramdam na sakripisyo ako.”

Tahimik ang auditorium.

Nakakainis.

Parehong pareho noong araw na iyon.

“Pinili mo akong maging pamilya mo araw araw. Kaya kung nasaan man si Mama ngayon…”

Napahinto siya.

Pati siya hindi nakapagsalita agad.

“…sigurado akong ipinagmamalaki ka niya.”

Tumayo ako.

Hindi ko na pinigilan ang luha.

Hindi ko rin pinansin ang mga taong nakatingin.

Pumalakpak ako nang pinakamalakas na kaya ko.

At pagkatapos ay nagsitayuan ang mga tao.

Isa.

Dalawa.

Isang hanay.

Hanggang halos buong auditorium.

Parang bumalik ang nakaraan.

Pero hindi pala.

Dahil sa pagkakataong ito, walang panghuhusga.

Walang bulungan.

Walang batang kailangang ipagtanggol.

Walang dalagang kailangang lunukin ang sariling luha habang naglalakad.

May isang ate lamang na nakatayo sa gitna ng audience.

At isang nakababatang kapatid na nasa entablado.

Pagkatapos ng ceremony, nagpicture kami sa parehong hagdan kung saan ako minsang umakyat habang kalong siya.

“Ganito ba?” tanong niya habang yumuyuko na parang gusto niya akong buhatin.

“Subukan mo at sasampalin kita.”

Tumawa siya.

Kinuhanan kami ng litrato.

Pagkatapos ay may sinabi siyang nagpatahimik sa akin.

“Ate, tingnan mo.”

Itinuro niya ang isang bahagi ng auditorium.

Walang tao roon.

Isang bakanteng upuan.

Hindi ko alam kung bakit, pero napangiti ako.

Sa isip ko, nakita ko si Mama.

Nakaupo roon.

Siguro nakasuot ng paborito niyang lumang bestida.

Siguro nagrereklamo dahil malamig ang aircon.

Siguro ipinagmamalaki kami.

O baka sinasabi niyang gutom na siya at umuwi na kami.

Mas bagay iyon sa kanya.

Tumawa ako habang umiiyak.

“Ano?” tanong ni Gabriel.

“Wala.”

Tumingin ako sa kanya.

“Uwi na tayo.”

Naglakad kaming dalawa palabas ng auditorium.

Hindi ko na nilingon ang bakanteng upuan.

Hindi ko kailangan.

Dahil matagal ko nang naintindihan ang isang bagay na hindi ko maintindihan noong dalawampu’t dalawang taong gulang ako.

May mga taong umaalis sa buhay natin nang mas maaga kaysa gusto natin.

May mga salitang ibinabato ng ibang tao na hindi natin kayang pigilan.

May mga araw na haharap tayo sa mundo na walang kasiguraduhan kung kakayanin natin ang susunod na oras.

Pero hindi doon natatapos ang kuwento.

Minsan ang batang kinarga mo habang nanginginig ang mga kamay mo…

Siya rin pala ang taong hahawak sa kamay mo kapag ikaw naman ang tumanda.

Minsan ang graduation na akala mong pinakamalungkot na araw ng buhay mo ay magiging simula ng isang kuwentong ikukuwento mo nang nakangiti makalipas ang maraming taon.

At minsan, ang tawanan na minsang nagpatahimik sa iyo…

darating ang araw na mapapalitan din.

Ng ibang klaseng tawanan.

Iyong walang panghuhusga.

Iyong galing sa hapag kainan habang nag aagawan kayo sa huling piraso ng fried chicken.

Iyong naririnig sa sala habang binabalikan ang mga lumang litrato.

Iyong may kasamang linyang, “Grabe, Ate, bakit ganyan buhok mo noon?”

Iyong tawanan ng dalawang taong nakaligtas sa panahong akala nila hindi nila malalampasan.

Bago kami tuluyang lumabas ng university, hinawakan ni Gabriel ang pinto para sa akin.

“Mauna ka, Ate.”

Tiningnan ko siya.

“Aba, gentleman.”

“Graduate na ako.”

“Graduate lang, mayabang na.”

Tumawa siya.

Tumawa rin ako.

At sa pagkakataong iyon, hindi na nauwi sa katahimikan ang tawanan.

Sumabay iyon sa ingay ng mga pamilya sa labas.

Sa tunog ng mga camera.

Sa tawag ng mga magulang sa kanilang mga anak.

Sa hangin ng isang ordinaryong hapon sa Quezon City.

Nagpatuloy lamang iyon habang naglalakad kaming magkatabi.

Pauwi.

Magkasama.

At sapat na iyon.

Higit pa sa sapat.